Er is geen alternatief voor Erdogan

Europese Unie De vraag die iedereen in Brussel bezighoudt: is Europa bereid om de vluchtelingendeal met Turkije te laten klappen?

Foto: Lefteris Pitarakis/AP

De EU en Turkije maken zich op voor een potje blufpoker dat ertoe kan leiden dat de vluchtelingencrisis weer in alle hevigheid oplaait. Nu de Turkse premier Davutoglu het veld heeft geruimd, blijft president Erdogan over als gesprekspartner, en die is Europa, zo bleek de afgelopen dagen al, aanzienlijk minder goedgezind.

Voor de EU is het vertrek van Davutoglu rampzalig, erkennen ingewijden. Terwijl Erdogan vooral ruzie schopte met Europese leiders, bleek het met de premier juist mogelijk afspraken te maken. Dit leidde op 18 maart tot een akkoord, dat in de afgelopen weken leidde tot een forse afname van het aantal vluchtelingen naar Griekenland.

Daarmee leek een herhaling van vorig jaar afgewend, toen ruim een miljoen mensen illegaal en op chaotische wijze de EU binnenkwamen.

Nu staat dit akkoord weer op de helling. Onderdeel van de deal is de afschaffing van de visumplicht voor Turken. Regering en parlement in Ankara liepen zich de afgelopen weken, na jaren van stilstand, het vuur uit de sloffen om aan de 72 voorwaarden te voldoen die de EU hieraan stelt. Zozeer zelfs, dat de Europese Commissie vorige week bij monde van Frans Timmermans het licht op groen zette. Maar met de finish in zicht zegt Erdogan nu opeens dat een van die criteria, rondom antiterreurwetgeving, onaanvaardbaar is.

Als het akkoord klapt, wordt Griekenland een groot kamp voor vluchtelingen

Het Europees Parlement is woest. Het weigerde deze week in Straatsburg het wetgevende proces voor de visumliberalisatie in gang te zetten zolang Turkije niet aan álle criteria voldoet, en blies woensdag stoom af in een speciaal ingelast debat. „Het parlement houdt de rug recht, we verwachten van Timmermans hetzelfde”, zegt Sophie in ’t Veld (D66).

Het Europarlement was al kritisch over de deal, die in feite voortkwam uit Europees onvermogen: eerdere pogingen om zélf de vluchtelingencrisis beheersbaar te maken, mislukten door het gebrek aan solidariteit tussen EU-landen. In de opmaat naar het akkoord voerde Turkije de prijs voor medewerking al enkele keren op, en nu wil het nóg meer? Europarlementariër Jeroen Lenaers (CDA):

„Straks komt Erdogan volgende week wéér met nieuwe eisen.”

Het dilemma is er niet minder groot om: niet toegeven zou voor smokkelaars en vluchtelingen het signaal zijn dat de deal op springen staat en dat de overtocht naar Griekenland misschien toch weer loont. Wel toegeven schept een onwenselijk precedent: de EU heeft ook met andere landen afspraken over het afschaffen van de visumplicht. Die zijn hard, en dat moet zo blijven, vindt het Europees Parlement.

2,7 miljoen vluchtelingen

Lenaers denkt dat het zo’n vaart niet zal lopen.

„Ook voor de Turkse kant is dit een belangrijke deal.”

Behalve visumliberalisatie krijgt Turkije ook hernieuwd uitzicht op EU-lidmaatschap en 6 miljard euro voor het verbeteren van de opvang van de al 2,7 miljoen vluchtelingen binnen de Turkse grenzen. Bovendien belooft de EU een deel daarvan te zullen opnemen, als Turkije iedereen terugneemt die nu nog Griekenland binnenkomt: minder illegale migratie in ruil voor meer legale.

Eerder deze week meldde weekblad Politico dat Brussel sinds Davutoglu’s vertrek niettemin aan een ‘plan B’ werkt, voor als het akkoord klapt en de illegale instroom toch weer toeneemt. Dat zou er ruwweg op neerkomen dat Griekenland in één groot vluchtelingenkamp wordt veranderd. De Europese Commissie ontkent dat. „Er is alleen maar een plan A”, zegt een woordvoerder. „We gaan ervan uit dat de Turkse regering woord houdt.”

Gebeurt dat niet, dan dreigt Griekenland inderdaad in één groot kamp te veranderen, simpelweg omdat de deal dan is mislukt – een plan B kun je dat volgens ingewijden niet noemen. „De waarheid is: de deal met Turkije is het enige wat op dit moment werkt”, zegt een nauw betrokkene.

De vraag die iedereen in Brussel bezighoudt is of het verantwoord is om deze deal, die de EU zo uit de brand helpt, te laten klappen om één criterium, hoe belangrijk ook. De Europese Commissie lijkt hoe dan ook niet bereid om die zware beslissing zelf te nemen. „Het zijn de EU-leiders die afspraken met Turkije hebben gemaakt, de Commissie voert uit”, zegt een ingewijde.

„Als Erdogan voet bij stuk houdt, zullen zij dus de knoop moeten doorhakken, of het Europees Parlement.”

Kortom: ook tussen de verschillende EU-instellingen kan het blufpokeren beginnen.