Met Erdogan is het lastig praten

Vluchtelingenakkoord Europa begrijpt niet dat Turkije in oorlog is, vindt president Erdogan. Is het vluchtelingenakkoord nu van tafel?

Foto Lefteris Pitarakis/AP

De viering van Europadag op het Nederlands consulaat in Istanbul op 10 mei begint met condoleances. Hansjörg Haber, ambassadeur van de EU-delegatie in Turkije, brengt de Turkse autoriteiten zijn medeleven over. Eerder op de dag is in de stad Diyarbakir een bom afgegaan naast een politievoertuig. Daarbij vielen drie doden en 45 gewonden.

Het is helaas haast routine geworden om zo te moeten beginnen, zegt Haber erbij. Sinds juli vorig jaar is de gewapende strijd met de Koerdische guerrillabeweging PKK opnieuw opgelaaid en ook de strijd met Islamitische Staat geïntensiveerd. De lijst slachtoffers door aanslagen als gevolg daarvan is lang.

Hoewel het officieel niet zo mag heten, is Turkije in een staat van oorlog. Vrijwel dagelijks sneuvelen mensen. Militairen en politie, PKK’ers, IS’ers en burgers. Tussen de 200.000 en 300.000 mensen zijn ontheemd door het geweld. Antiterreureenheden hebben binnensteden afgegrendeld en kammen die uit.

Hoewel het officieel niet zo mag heten, is Turkije in een staat van oorlog

President Erdogan heeft bezworen Turkije „schoon te vegen van de terreurorganisatie”. Daarmee doelt hij op de PKK. Onder dat mom worden geregeld lokale politici, journalisten, advocaten en academici opgepakt en vervolgd.

Tot dat schoonvegen gelukt is, peinst hij er niet over de antiterreurwetgeving aan te passen, zoals Europa van Turkije eist voordat de visumplicht wordt geschrapt. Het omgekeerde wordt nog eerder overwogen: nadat op 13 maart een aan de PKK gerelateerde organisatie, TAK, een autobom liet ontploffen in Ankara, waarbij 38 doden en 125 gewonden vielen, pleitte Erdogan voor verruiming van de wettelijke definitie van terreur. Erdogan:

„Er is geen verschil tussen een terrorist met een geweer of een bom in zijn hand en iemand die zijn positie, pen of titel gebruikt voor een terroristisch doel.”

Maar juist daarover wordt binnen de EU heel anders gedacht. Er is begrip voor het feit dat Turkije daadwerkelijk een groot probleem heeft met terrorisme. „Maar iemand die geen geweld gebruikt maar wel opinies heeft, kan niet worden gelijkgeschakeld met wie dat wel doet”, vat een EU-diplomaat in Turkije samen.

In Turkse ogen heeft de EU weinig recht van spreken. Het is een club landen die met twee maten meet, wordt Erdogan nooit moe te benadrukken. Het is al lang een Turkse frustratie dat (voormalige) PKK-leden asiel krijgen in de EU en niet aan Turkije uitgeleverd worden. Hoewel zowel IS als de PKK in Europa en de VS als verboden terreurorganisatie geldt, krijgen ze in de praktijk een heel andere behandeling. De VS werken in Syrië in de strijd tegen IS zelfs samen met Koerden die nauwe banden hebben met de PKK.

Turkije voelt zich mede daardoor internationaal onbegrepen en alleen staan. „Zij die pogen Turkije een les te leren over democratie en mensenrechten hebben Turkije nooit de nodige steun gegeven tegen terrorisme, wat het grootste obstakel is voor democratie en economische ontwikkeling”, zei Erdogan dinsdag in een toespraak.

Dubbele boodschap

De vraag is wat dit al lang bestaande conflict gaat betekenen voor het vluchtelingenakkoord, nu Erdogan het zo nadrukkelijk op tafel heeft gelegd. Waarschijnlijk niet veel, zegt Mensur Akgün van de Kültür-universiteit in Istanbul. Hij schrijft columns voor het dagblad Karar, dat wordt gezien als de spreekbuis van de liberalere vleugel van de regerende AK-partij.

„Erdogan heeft een dubbele boodschap aan de EU. De eerste is: je doet met mij zaken als je iets wilt van Turkije en met niemand anders. De tweede is dat hij het vluchtelingenakkoord van 18 maart niet kapot wil maken. Maar dat het echt heel moeilijk is de definitie van terreur onder de huidige omstandigheden te veranderen.”

Ondanks alle krachtige taal lijkt er daarom ruimte te zijn. In zijn speech dinsdag liet Erdogan ook merken dat de visumliberalisatie niet per se in juni al hoeft, het zou ook oktober kunnen zijn. De minister van Europese Zaken benadrukt dat de wet al in grote lijnen aan de Europese eisen voldoet en dus „niet zo problematisch” zou zijn. Dat is iets waar juristen de komende maanden hun tanden op stuk kunnen bijten, terwijl de emoties tot bedaren kunnen komen.

Verder moet iedereen die denkt dat Erdogan het echte grote probleem is volgens hoogleraar Akgün, „zelf maar eens met de PKK komen praten om ze over te halen hun wapens neer te leggen”. „Lukt dat niet? Steun dan Turkije.”