De geesten te lijf met hete peper

Reportage Haïti Rara is zelden buiten Haïti te horen, het is politieke en spirituele carnavalsmuziek met obscene teksten. In de straten van Port au Prince vallen mensen in trance achter de bamboebrassband. Dit weekend speelt raraband Follow Jah op Music Meeting in Nijmegen.

De Haïtiaanse raraband Follow Jah speelt voor een uitzinnig publiek in de straten van Port au Prince Foto’s Moïse Pierre

Vanaf het podium heeft de zanger van de Haïtiaanse band Follow Jah al een paar keer opgeroepen het rustig aan te doen. Geef de politie nou geen reden het feest op te breken, zoals de vorige keer. Hij heeft geen microfoon en al gaat het maar om een kleine straathoek in deze volkswijk in Port au Prince, zijn buurtgenoten horen hem niet. Ze zijn veel te uitgelaten. En dan raakt voor het podium ook nog eens een vrouw in trance.

Ze is bezeten door een gede, een vooroudergeest uit het voodoogeloof. Ze schreeuwt agressief, draait met haar ogen en eist een fles rum met hete pepers. Die krijgt ze subiet aangereikt, de omstanders weten dat je de geesten moet eerbiedigen. Ze keert de fles briesend om boven haar hoofd en giet wat extra rum in haar broek. Dat hoort zo, ze laat zien hoe sterk haar gede is, de pepers doen geen pijn. Haar buurtgenoten gillen enthousiast.

De zanger weet wat hem te doen staat en begint het liedje dat direct wordt opgepikt:

Gede men piman

Kale lagèt ou met piman

Het is in Kreyòl. Niemand wil de tekst vertalen. Pas aan het einde van de avond, als he t pesterige rijmpje vaak herhaald is bij elk geval van trance, fluistert iemand de betekenis:

Gede houden van hete peper

De Haïtiaanse raraband Follow Jah speelt voor een uitzinnig publiek in de straten van Port au Prince

Was je kut met hete peper

Dit nachtelijke feestje is georganiseerd door de band Follow Jah, voor hun volkswijk Petionville in Port au Prince, een wirwar van straatjes op een heuvel in de hoofdstad van Haïti. Hun traditionele toeters van bamboe hebben de rastakleuren rood, geel en groen, daarom hebben ze de reggaenaam Follow Jah, maar daar houdt de vergelijking met het genre meteen op. Ze zijn een bande à pied, een band te voet, een brassband van zo’n twintig leden met blazers bamboe en blik. Ze spelen opruiende rara.

Follow Jah staat komend weekend op het festival Music Meeting in Nijmegen en dat is bijzonder, want rara hoor je zelden buiten Haïti. Het geluid en de bijbehorende cultuur is zo ongepolijst dat het behoorlijk pittig is voor niet-Haïtianen.

Monotoon

Het getoeter van de vaksin en de koné, de eerste van bamboe, de tweede van blik, is nog het best te vergelijken met de vuvuzela’s van het WK voetbal in Zuid-Afrika. Live is het opwindend en aanstekelijk, maar voor wie niet meefeest, is het monotoon en soms bloedirritant. Bij rara spelen de blazers steeds dezelfde noot, door het grote aantal verschillende vaksins en konés ontstaat er een melodie. Voodoodrums, een schraper, een draagbare snare en basdrum doen de rest. Elke buurt en elk dorp heeft zijn eigen raraband, of meerdere. De teksten zijn afwisselend diep spiritueel, politiek, sociaal-kritisch en obsceen. Een liedje over een voodoogod kan overgaan in een waarschuwing voor seks met de Heilige Maagd Maria, ze zou je aids kunnen geven.

Hoe obscuur ook, de raracultuur is volgens velen de muzikale goudklomp van het armste land van het westelijk halfrond. Haiti zit in een politieke crisis en is nog lang niet hersteld van de aardbeving van 2010, maar het lijkt of iedereen die met muziek bezig is op het eiland zoekt naar een manier om rara naar buiten te brengen. Verschillende Haïtiaanse rootsbands gebruiken het bamboe en de ritmes al jaren in hun liedjes, maar zij komen zelden van het eiland af. Opmerkelijk voor een klassenmaatschappij als Haïti is de recente interesse in elitaire kringen voor de volksmuziek.

De Haïtiaanse DJ Gardy Girault maakt rara tech, zegt hij. Hij komt zelf van gegoede, katholieke huize en groeide niet op met de volkscultuur, maar werd verliefd op rara. Hij mixt nummers van Adele, Avicii en Lana del Rey met techno en de straattraditie. „ Het geluid van rara is zo aards en droog, je voelt de ziel van de muziek. Het is moeilijk om rara-ritmes naar een vierkwartsmaat te zetten. Als ik vast zit, vraag ik percussionisten om me te helpen.” Ook contrabassist Jaël Armand Auguste zit te puzzelen op die vierkwartsmaat, zodat hij rara kan incorporeren in klassieke muziek en jazz. „Ik wil dat westerse mensen het begrijpen.” Hij laat de bassnaren net zo monotoon vibreren als de rarahoorns.

New Orleans

Rara lijkt in veel opzichten op de brassbands van New Orleans. Ze hebben dezelfde sociale functie en wie een stoet door Port au Prince hoort gaan, wordt bevangen door dezelfde verwachtingsvolle vreugde als bij de jazzparades. Ook het afwisselend trage en snelle heup- en voetenwerk van de dansers komt overeen. Zo gek is het niet; de muziek van New Orleans is sterk beïnvloed door Haïtianen. Toen het eiland in 1803 na een bloedige en moedige slavenopstand onafhankelijk werd van Frankrijk, kwam er een vluchtelingenstroom op gang die het inwonertal van Nouvelle Orléans verdubbelde.

Maar anders dan de jazzbrass werkt rara niet wanneer het opgenomen is. De ongeëvenaarde energie en levensvreugde van de straatprocessie slaat dood zodra de tape loopt. Een ongetraind oor heeft moeite met het tempo, de monotonie en de ratelende percussie in vreemde ritmes. Ook Follow Jah zit soms in de studio maar dan toch vooral om een indruk te geven van het echte werk.

In hun wijk Petionville heeft de band de vaksins opgepakt en de drums omgehangen. Dit is waar het om gaat in rara, de bande à pied marcheert door de nauwe, pikdonkere modderstraatjes. Je zou hier direct verdwalen als de toeters de weg niet wezen.

Achter en voor de band dansen hun buurtgenoten dronken door de nacht. Een man springt door het open vuur op een straathoek, jonge kinderen worden op de schouders gehesen. De dans, van lage heupbewegingen naar voorwaartse sprongen, gaat als een wave door de stoet. Wanneer er gegil uitbreekt en de menigte terugdeinst, lijkt het alsof er een gevecht uitbreekt, maar het is opnieuw een gede die bezit heeft genomen van een vrouw. Ze krijgt rum en wordt ingesmeerd met wit poeder om de geest te kalmeren. Het bamboe en blik van Follow Jah reikt naar de hemel en stoot onder luid gejoel een lange bromtoon uit.