Filmmaker achtervolgd door de oorlog

Necrologie Louis van Gasteren (1922 – 2016), documentairemaker

Met zijn films over de provotijd was Van Gasteren een belangrijk kroniekschrijver van de jaren ‘60.

De Nederlandse filmwereld verliest met cineast Louis van Gasteren, die dinsdag in Amsterdam op 93-jarige leeftijd overleed, een van zijn meest opmerkelijke stemmen. Een man ook wiens werk tegen wil en dank steeds in de schaduw stond van de omstreden liquidatie van de Duits-Joodse onderduiker Walter Oettinger aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Een daad waar hij voor veroordeeld werd, en kort na de bevrijding gratie verkreeg.

Maar de discussie woedde voort. Zijn oorlogsverleden werd periodiek opgerakeld, wat leidde tot smaadprocessen en schandaaltjes, en Van Gasteren bleef tot het einde van zijn leven bezig om rechtvaardiging te vinden. Ter gelegenheid van de vorig jaar verschenen monografie over zijn werk Filming for the Future van Patricia Pisters vertelde hij in een interview met NRC voormalig officier van justitie en advocaat-generaal Fred Speijers te hebben gevraagd de zaak weer in onderzoek te nemen. Volgens echtgenote Joke Meerman was de controverse rondom haar man nog zo groot dat de Universiteit van Amsterdam hem om die reden een eredoctoraat weigerde.

Demonen

Maar in plaats van een man achtervolgd door een daad uit zijn verleden, kun je Van Gasteren beter zien als iemand die zijn oeuvre juist heeft gebouwd rondom het verwerken van de spoken en demonen van dat verleden. Al zijn films houden zich direct of indirect bezig met oorlog en wederopbouw, schuld en boete, trauma en verzet. Hij kon alleen maar de kroniekschrijver van de provotijd worden door zich af te vragen wat burgerlijke ongehoorzaamheid en individuele verantwoordelijkheid eigenlijk inhielden. Zo ontwikkelde zijn gesel zich tot zijn grootste drijfveer en inspiratie.

Zijn verlangen die gebeurtenissen uit 1943 te begrijpen werd de bron voor vormvernieuwing en zelfs mediakritiek. Neem bijvoorbeeld de canonieke op straat geschoten kortfilm Omdat mijn fiets daar stond (1966) en het bijbehorende Do You Get It Nr. 1 (1967) waarin door steeds herhaalde en vertraagde beelden het hardhandige politieoptreden werd geanalyseerd na de opening van een provofototentoonstelling over het politiegeweld bij het huwelijk van Beatrix en Claus.

Van Gasteren richt zich met name op het neerknuppelen van een jonge psychologiestudent daar toevallig aanwezig ‘omdat mijn fiets daar stond’. Wat is de rol van de passant in de geschiedenis? Is het een figuur met wie Van Gasteren zich kon identificeren? Het ongemonteerde materiaal werd diezelfde avond nog op televisie vertoond, maar de film zelf werd later door de filmkeuring verboden omdat hij geen juiste representatie van de werkelijkheid zou geven. Die mix van de spontaniteit van de Direct Cinema en expressionistische montage zou een van zijn belangrijkste stijlkenmerken worden.

Verloren tijd

Van Gasteren groeide op in een theatergezin, waar hij zijn voorliefde voor drama (inclusief karakteristieke bulderende stem) aan zou overhouden. Via baantjes als journalist, filmcriticus en geluidstechnicus kwam hij in de filmwereld terecht. In 1952 produceerde hij zijn eerste film Bruin goud, over de cacaoproductie in Ghana, gevolgd door zijn eerste eigen film Dwars door de Sahara (1953), een film over het maken van die film. Ook dat zou een terugkerende methodiek worden: het terugkeren naar en hergebruiken en herinterpreteren van eerder gefilmd materiaal.

Al twijfelde hij er later in zijn leven wel eens aan wat al dat herwinnen van die verloren tijd hem opleverde. De documentaire Een kettingzaag voor het verleden die ter gelegenheid van zijn 75ste verjaardag op televisie werd uitgezonden opent met Van Gasteren die door het Limburgse landschap ploegt en opmerkt dat je “om het verleden te benaderen eigenlijk een kettingzaag nodig hebt”, maar dat het de vraag is, als je eenmaal dat verleden benaderd hebt, wat dat dan inhoudt, “re-vi-si-ted”.

Gouden Kalf

Van de bijna tachtig films die hij maakte hebben veel hun plek in de Nederlandse filmgeschiedenis verworven. Het met de Staatsprijs voor de Filmkunst onderscheiden Bericht uit Biafra (1968, in co-regie met Johan van der Keuken en Roeland Kerbosch) toont de geëngageerde wereldreiziger Van Gasteren. In Begrijpt u nu waarom ik huil (1969) registreert hij zonder voorbehoud de behandeling van een oud-concentratiekampgevangene met lsd. Hans: het leven voor de dood (1983) is het met een Gouden Kalf bekroonde requiem voor de twintig jaar eerder door zelfmoord om het leven gekomen componist Hans van Sweeden. De eveneens met een Gouden Kalf bekroonde korte documentaire De prijs van overleven (2003) gaat veelzeggend over posttraumatisch stresssyndroom.

Vlak voor zijn negentigste verjaardag voltooide hij wat waarschijnlijk zijn meest persoonlijke film zou worden: Er is geen vliegtuig naar Zagreb (2012), een impulsieve, dagboekachtige film die al lang op zijn release lag te wachten, waarin hij nog een keer naar het Amsterdam van de jaren zestig terugkeert. Mededogen noemde hij ooit zijn grootste drijfveer, maar het is een mededogen dat dieper gaat, de doordringende psychologie van zijn films zoekt vooral naar het antwoord op het raadsel van het zelf. Het maakte Van Gasteren tot een van onze oorspronkelijkste filmauteurs.