Einzelgänger in een machowereld

Dilma Rousseff Vandaag stemt de Braziliaanse Senaat of president Rousseff weg moet. Is ze slachtoffer van anderen of vooral van zichzelf?

In tegenstelling tot Lula zocht Dilma Rousseff nauwelijks contact met de bevolking. Vorige week was de president bij een huisvestingsproject in Santarém, in de noordelijke deelstaat Pará. Foto Roberto Stuckert Filho/AFP

De dag van de waarheid is aangebroken voor de Braziliaanse president Dilma Rousseff: 81 senatoren stemmen deze woensdag over haar afzetting. Als een meerderheid vóór stemt, dan wordt Rousseff onmiddellijk geschorst en neemt vicepresident Michel Temer tijdelijk de macht over.

Hoe heeft het zover kunnen komen met de ooit machtigste vrouw ter wereld? Is Rousseff (68) slachtoffer of heeft ze ook iets aan zichzelf te wijten? „Ik word nu afgezet door mensen die crimineel zijn. De geschiedenis zal uitwijzen dat dit een daad van seksisme en machismo is tegen een onschuldige vrouw. Ik zal blijven vechten tegen dit onrecht!”, riep ze de afgelopen dagen.

In de wandelgangen van het Palácio do Planalto, het regeringspaleis in de hoofdstad Brasilia, kent men ook een andere kant van Rousseff: al jaren gaan verhalen over haar afstandelijkheid en ongeremde agressiviteit. Zoals die keer toen ze woedend een computer door haar kantoor smeet. Of toen ze een internationaal erkende milieuactivist die net een aanslag had overleefd, bruut afblafte. „Die dam in de Amazone kómt er!”, schreeuwde de linkse president haar toe.

De afgelopen jaren liet Rousseff zich als president kennen als een einzelgänger. Ze weigerde parlementsleden te ontmoeten en wimpelde talloze politieke uitnodigingen af.

„Ze is eigenlijk nooit in staat geweest echt samen te werken en allianties te smeden in het ingewikkelde en woelige politieke landschap in Brazilië”, zegt onderzoeker Alketa Peci van onderzoeksinstituut Fundação Getúlio Vargas in Rio de Janeiro. Van ‘links’ of ‘rechts’ is volgens Peci in de Braziliaanse politiek al jaren nauwelijks meer sprake: er is een wirwar aan partijen, waarbij ideologie steeds verder vervaagt. Paci:

„Je moet als president laveren tussen al die individuen, partijbelangen en tegenkrachten. Rousseff kon dat niet of wilde dat niet. Anders dan haar voorganger Lula da Silva, die dat spel juist heel slim speelde. Rousseff raakte geïsoleerd.”

Toen Rousseff in 2010 de macht overnam van haar mentor Luíz ‘Lula’ da Silva was deze oud-vakbondsleider en oprichter van de Arbeiderspartij (PT) nog immens populair. Ze was relatief onbekend en persoonlijk door hem aangewezen als zijn opvolger. Rousseff was Lula’s stafchef en in zijn eerste kabinet minister van Mijnbouw en Energie. Vanwege haar kilheid stond Rousseff, dochter van een Bulgaarse immigrant, al bekend als de ‘Braziliaanse Margaret Thatcher’.

Hoe is het zover gekomen? Een tijdlijn:

Plastische chirurgie

In de aanloop naar de verkiezingen van 2010 werd er van alles aan gedaan om haar vriendelijker over te laten komen, inclusief een paar plastisch-chirurgische ingrepen om haar gezicht zachter te maken en meer te laten glimlachen.

Toen er lymfeklierkanker bij haar werd geconstateerd en ze na chemotherapie genas, kreeg ze meer sympathie. Het overwinnen van haar ziekte, in combinatie met haar marxistische guerrillaverleden tijdens de militaire dictatuur (1964-1984) gaf haar het imago van strijder. Ze werd bejubeld als eerste vrouwelijke president in het macholand Brazilië, en volgens de Britse krant The Guardian was ze in 2010, toen de Braziliaanse economie met 7,5 procent nog explosief groeide, de machtigste vrouw op aarde.

Maar echt tippen aan Lula’s charisma lukte nooit, en de voor Brazilianen zo belangrijke persoonlijke menselijk warmte ontbrak bij Rousseff. In tegenstelling tot Lula zocht ze ook nauwelijks contact met de bevolking. Door de bloeiende economie leken de Brazilianen haar deze afstandelijkheid te vergeven en in 2013 genoot ze nog veel populariteit, waardoor ze stevig in het zadel zat. De arme wijken, waar haar achterban woonde, liet ze intussen links liggen. Ook met de elite bemoeide ze zich niet. Analist Peci:

„Dilma is een technocraat. Ze heeft haar vijanden niet kunnen omarmen, en haar coalitiegenoten niet blijvend aan zich weten te binden.”

Toen de economie begon in te storten en er ook binnen haar eigen gelederen corruptie aan het licht kwam, lukte het Rousseff in 2014 maar net om haar herverkiezing veilig te stellen. Al snel bleek hoe klein haar werkelijke marge was. Bij het corruptieschandaal Operatie Lava Jato (Wasstraat) bleek dat er miljarden waren onttrokken aan semistaatsbedrijf Petrobras. De bouwsector en honderden politici hadden zich verrijkt en hun macht verstevigd. De Braziliaanse samenleving was in shock.

Hoewel van Rousseff tot de dag van vandaag – als een van de weinige politici – niets bekend is over persoonlijke betrokkenheid bij dit schandaal, was ze wel jarenlang voorzitter van de raad van commissarissen van Petrobras. Weinig mensen geloven dat ze niet op de hoogte was.

Het onvermogen van Rousseff om met haar kabinet de almaar grotere economische crisis een halt toe te roepen, versterkte haar impopulariteit. Miljoenen Brazilianen gingen de straat op. Haar kilheid werd nu bestempeld als arrogantie; ze werd een mikpunt van kritiek. „Rousseff staat voor veel Brazilianen symbool voor alle ellende, de enorme inflatie, werkloosheid en de corruptie. Mensen wantrouwen haar: ze heeft zich nooit als een moederfiguur kunnen opstellen, of medeleven met de bevolking getoond”, vertelt onderzoeker Peci.

Rousseff noemt haar afzetting „een coup”: gesjoemel met de begroting, de officiële reden, vond ook plaats onder haar voorgangers. Nog de afgelopen dagen probeerde ze geestdriftig het tij te keren door zich met minderheidsgroeperingen te omringen met wie ze innig omhelzend en kussend op de foto ging. Op Moederdag, een belangrijke feestdag in Brazilië, reed ze in haar eentje op haar sportfiets en met een helm door haar woonplaats Porto Alegre. Ze deed dat vaker, ook in het politieke hart Brasilia, en misschien voelde ze zich daar wel het prettigst bij.