Merkel en Gabriel beiden in het nauw

Duitsland Niet alleen de kiezers lopen weg, ook in eigen kring groeien de twijfels over de leiders van de twee grote Duitse volkspartijen.

Foto Hannibal Hanschke/Reuters

Ze hebben het allebei moeilijk, de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU) en haar vicekanselier Sigmar Gabriel (SPD). Niet alleen lopen veel kiezers weg van hun partijen, maar in eigen kring groeien twijfels over hun leiderschap. En de snelle opkomst van de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland (AfD) vergroot de druk op beide leiders.

Gabriel probeerde gisteren met een toespraak het vertrouwen van zijn partijgenoten terug te winnen. In het weekeinde had hij geruchten over zijn aftreden nog moeten weerspreken. Hij had een reis naar Iran afgezegd vanwege pijnlijke gordelroos, maar „dat je in Duitsland als politicus niet meer gewoon ziek kunt zijn zonder dat iemand er flauwekul over gaat vertellen, dat verbaast me”.

Er zou al een opvolger als partijleider klaar staan (de Hamburgse burgemeester Olaf Scholz) en ook al iemand om bij de Bondsdagverkiezingen van 2017 SPD-kandidaat voor het kanselierschap te worden (Martin Schulz, voorzitter van het Europees Parlement). Het was allemaal onzin, verzekerde Gabriel.

Maar dat de sociaal-democraten er in opiniepeilingen dramatisch slecht voor staan, is géén onzin. Nog maar zo’n 20 procent van de kiezers zou van plan zijn op de ooit grote volkspartij te stemmen, een historisch dieptepunt. Gevoegd bij de verliezen bij deelstaatverkiezingen in maart – in twee staten werd de SPD ingehaald door de AfD – is dat genoeg om de SPD flink nerveus te maken.

Gabriel pleitte gisteren voor het erkennen van fouten uit het verleden. De partij is „een beetje te veel staat, en te weinig sociale beweging” geworden, zei hij. En hoe heeft een sociaal-democratische partij er ooit mee kunnen instemmen dat de belasting op inkomen uit kapitaal lager werd dan de belasting op arbeid? Als de SPD na 2017 weer in de regering komt, wordt dat teruggedraaid, beloofde hij.

Waarschuwing

Maar de problemen van Gabriel en zijn partij gaan dieper. Langzaam wordt duidelijk dat de groei van de AfD niet alleen ten koste gaat van CDU/CSU, maar dat de nieuwe partij ook kiezers aanspreekt die horen tot de doelgroep van de SPD. Maak dus niet alle AfD-sympathisanten uit voor nazi’s, waarschuwde burgemeester Scholz, tevens SPD-vicevoorzitter, dit weekeinde. Een paar weken geleden verweet Gabriel de AfD nog „in het taalgebruik heel dicht bij de vijanden van de democratie te staan, de nazi’s van de jaren twintig en dertig”.

De sociaal-democraten staan er in de peilingen dramatisch slecht voor

Intussen maakt de samenwerking met de CDU/CSU in de regering het de sociaal-democraten moeilijk zich te profileren. Maar niet doordat ze rechts beleid moeten uitvoeren. Het probleem is juist dat de CDU onder Merkel zo ver naar links is opgeschoven dat de verschillen tussen haar partij en de SPD steeds minder duidelijk zijn. De grote volkspartijen van weleer lijken inwisselbaar. Dat kost ze kiezers, en laat ruimte aan andere partijen op de flanken.

Ook voor Merkel is dat een probleem. Haar beleid in de vluchtelingencrisis is omstreden bij de basis, maar ook in de CDU-fracties in de Bondsdag en de deelstaatparlementen. In peilingen staat de CDU/CSU nu op zo’n 32 procent, tegen 41,5 procent bij de verkiezingen van 2013. De AfD springt gretig in het gat dat de christen-democraten op rechts op laten vallen.

Bovendien levert de Beierse zusterpartij van de CDU, de CSU, op hoge toon kritiek op Merkels aanpak, alsof ze een oppositiepartij is. CSU-leider Horst Seehofer, premier van Beieren, hamert al maanden op de noodzaak van een bovengrens aan het aantal vluchtelingen. Merkel wil er niets van weten. Door vluchtelingen zonder papieren toe te laten, zei hij, is sprake van „een heerschappij van onrecht” – een verwijt dat in Duitsland met zijn geschiedenis extra hard aankomt.

Eigen campagne

Nu overweegt de CSU de verkiezingen van 2017 in te gaan met een eigen campagne, los van de CDU en Merkel, om zo beter om de rechtse kiezer te kunnen strijden met de AfD. Dat is ongekend. Tot nu toe heeft het verbond van de christen-democratische partijen altijd goed gewerkt: de CSU doet alleen in Beieren mee aan verkiezingen, en is daar zó sterk dat ze sinds 1957 zonder onderbreking de premier heeft geleverd. In de Bondsdag zit de CSU in één fractie met de CDU, die in Beieren niet meedoet. De twee hebben elkaar hard nodig.

Het zou niet het eerste dreigement van de CSU zijn waar niets van terechtkomt, maar het tekent de onrust in de partij. Dat de CDU bij de buren in Baden-Württemberg een coalitie vormt met nota bene de Groenen, maakt het er voor de CSU niet beter op.

Behalve de dreigementen van de CSU heeft Merkel nóg een probleem in eigen kring. De voorzitter van de CDU/CSU-fractie in de Bondsdag, Volker Kauder, heeft Merkel altijd trouw aan een meerderheid in het parlement geholpen. Maar nu laat hij steeds vaker blijken met haar van mening te verschillen. Anders dan Merkel (en net als de AfD) zegt Kauder dat de islam niet bij Duitsland hoort. Ook waarschuwde hij voor overhaaste afschaffing van de wet die belediging van een buitenlands staatshoofd verbiedt. En hij hekelde het voornemen van de regering het kopen van elektrische auto’s te gaan subsidiëren. Zo ondergraaft deze sleutelfiguur in de Duitse politiek stukje bij beetje de statuur van de bondskanselier.

Die werkt, zoals haar gewoonte is, grotendeels in stilte aan het verstevigen van haar machtspositie. Ze ontkent dat ze haar koers bijstelt, maar ondertussen doet ze er alles aan om de toestroom van vluchtelingen te beperken. En wat de AfD betreft: de christen-democraten moeten het gesprek met die partij volgens haar niet langer uit de weg gaan en „zonder schuim om de mond” voeren. Merkel mag het zwaar hebben, ze is niet uitgespeeld.