Hoe politiek is het filter van Facebook?

Conservatieve Amerikanen klagen dat Facebook zijn machtspositie misbruikt om politieke voorkeuren van gebruikers te manipuleren. Het sociale netwerk ontkent stellig.

Vijftig minuten per dag. Zo lang brengt de gemiddelde Facebook-gebruiker op het sociale netwerk door, bleek onlangs uit de kwartaalcijfers van het bedrijf. Voor wat de 1,65 miljard maandelijkse gebruikers tijdens die vijftig minuten te zien krijgen, zijn ze grotendeels afhankelijk van de algoritmes van het bedrijf. Die bepalen mede wat er in de tijdlijn van mensen terechtkomt - en wat niet. Maar hoe politiek getint zijn de criteria op basis waarvan de algoritmes filteren?

Dinsdag verdween het Facebookprofiel van PvdA-Kamerlid Keklik Yücel na het plaatsen van een kritisch bericht over Turkije. Facebook kon toen nog niet direct aangeven hoe dat kwam. Amper een dag eerder ontstond in de Verenigde Staten een verhitte discussie omdat anonieme oud-medewerkers van het bedrijf tegen technologiesite Gizmodo zeiden dat zij opdracht hadden gekregen nieuwsartikelen uit bepaalde conservatieve bronnen lager weer te geven in de lijst met populairste artikelen. De Republikeinse partij reageerde direct met een afkeurende verklaring: „Het is zeer zorgwekkend dat Facebook zijn macht gebruikt om standpunten tegen te werken die niet bij een bepaalde politieke agenda passen.”

Ook de PvdA eist opheldering over het verwijderen van het profiel van Yücel.

Algoritmes en mensen

Facebook zelf ontkent met klem dat het berichten om politieke motieven bevoordeelt of benadeelt. Volgens het bedrijf zijn er juist strenge interne regels om de neutraliteit te waarborgen. Het selecteert wel berichten, maar doet dat op basis van ‘relevantie’, en op basis van de voorkeuren van gebruikers, die blijken uit bijvoorbeeld de likes die iemand heeft gegeven. Facebook selecteert berichten met behulp van zowel algoritmes als menselijke redacteuren. Helemaal verwijderen doet het in principe alleen met berichten of profielen die in strijd zijn met de richtlijnen voor gedrag op Facebook, zoals het oproepen tot haat of racisme.

Maar het is niet de eerste keer dat er twijfels ontstaan over de politieke agenda achter de selectiecriteria van Facebook. Vorige maand nog nog ontstond in Nederland discussie nadat een spotprent van tekenaar Ruben L. Oppenheimer van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan was verwijderd van Facebook.

Ook toen ontkende Facebook dat het de spotprent om politieke motieven had verwijderd. Volgens het bedrijf was dat gebeurd omdat een medewerker de foto had beoordeeld als aanstootgevend. Op de prent heeft Erdogan seks met de vogel uit het Twitterlogo. Facebook heeft tamelijk strenge fatsoensrichtlijnen om te voorkomen dat teveel gebruikers aanstoot nemen aan bepaalde inhoud. „Maar wij zijn politiek strikt neutraal”, benadrukt woordvoerder Tineke Meijerman.

Politieke standpunten

Toch heeft Facebook de laatste tijd laten zien dat het soms wel degelijk politieke standpunten inneemt. Vorige week deed oprichter Mark Zuckerberg nog een oproep in Brazilië aan burgers om zich politiek in te zetten om te voorkomen dat in dat land berichtendienst WhatsApp (onderdeel van Facebook) geblokkeerd kan worden door rechters. Dat gebeurde de laatste maanden een aantal keer.

In India zorgde Zuckerberg eind vorig jaar voor controverse door het sociale netwerk zelf in te zetten in een politieke discussie. Er werd toen in India druk gedebatteerd over de vraag of Facebook een gratis internetnetwerk mocht aanleggen in het land. Tijdens die discussie stuurde het bedrijf een bericht naar Indiase gebruikers met de oproep om een petitie te tekenen. Daarmee werd Facebook dus gebruikt als politiek drukmiddel.

Het bericht van Gizmodo dat conservatieve Amerikaanse nieuwsberichten door Facebook worden benadeeld, past in dat beeld, ondanks de ontkenningen van het bedrijf zelf. Wat in de beeldvorming in de Verenigde Staten niet helpt: onlangs sprak Zuckerberg zich impliciet uit tegen Donald Trump, door het afkeurend te hebben over het bouwen van muren; een agendapunt van de Republikeinse presidentskandidaat. Conservatieve Amerikanen keken daardoor al wantrouwig naar het bedrijf.

Facebook doneert overigens aan zowel de Democratische als de Republikeinse partij, en is officieel neutraal tijdens de verkiezingen. Een politiek getinte toespraak van de oprichter bewijst nog niet dat Facebook zijn machtspositie gebruikt voor het manipuleren van de politieke voorkeuren van gebruikers via hun tijdlijn.

Maar hard bewijs dat Facebook dat níet doet, is er net zomin. Facebook baseert de ontkenning van het Gizmodo-bericht op een snel uitgevoerd intern onderzoek. De fatsoensrichtlijnen van het netwerk zijn openbaar, maar de specifieke instructies aan Facebooks eigen redacteuren en zijn algoritmes zijn dat niet. Het bedrijf zou zijn algoritmes bijvoorbeeld openbaar kunnen maken, om de zorgen weg te nemen. Maar het bedrijf weigert vooralsnog om dat te doen.

Wat Facebook precies ziet als ‘relevant’ en ‘politiek neutraal’, weet voorlopig alleen Facebook zelf.