Het ging niet vanzelf, maar ze zitten er nog

Het leek een onmogelijke coalitie, die van Leefbaar, D66 en CDA in Rotterdam. En er zijn ook flinke spanningen geweest over asielzoekers. Maar twee jaar later zitten ze er nog steeds. „90 procent kans dat we het einde gaan halen.”

Het is nu twee jaar geleden dat Leefbaar Rotterdam, D66 en CDA hun handtekening zetten onder een collegeakkoord om vier jaar lang samen de stad te besturen. Een verrassende samenwerking. Velen dachten dat ze de Kerst niet zouden halen in Rotterdam.

Leefbaar, een pragmatische en uitgesproken anti-islampartij die het vooral moet hebben van de teleurgestelde burger; en D66, dat de optimistische, ‘opwaarts mobiele’ wereldburger vertegenwoordigt. En dan nog het CDA, dat sociaal conservatief is, staat voor godsdienstvrijheid en niet houdt van polariseren. Twee jaar later, en ze zitten er nog.

Het gaat niet vanzelf. In januari was er bijvoorbeeld nog een fel debat in de raad over een selfie die een glunderende PVV-leider Geert Wilders bij een diner met Leefbaar-wethouder Joost Eerdmans had getwitterd. Dat schoot coalitiepartner D66 in het verkeerde keelgat. Een coalitie aangaan met Leefbaar is één ding, maar niet als je daarmee indirect de PVV binnenhaalt.

Uit landelijk perspectief vormen D66 en de PVV-light, zoals Leefbaar Rotterdam wel wordt genoemd, inderdaad een ongerijmde combinatie. Waarom werkt het, en hoe lang nog? En hoeveel kan een coalitie van zulke verschillende partijen eigenlijk bereiken?

Om te beginnen waren de verhoudingen tussen onderhandelaars goed: de ervaren CDA-wethouder Hugo de Jonge, de langzittende, tactvolle D66-fractievoorzitter Salima Belhaj en de flexibele communicator Joost Eerdmans. De coalitiepartners zeggen dat alle onderwerpen bespreekbaar waren. Dat ging er soms stevig aan toe, maar niets was taboe. Niet de versobering van het armoedebeleid en nadruk op wijkveiligheid van Leefbaar. Niet de milieumaatregelen of een einde aan de afbraak van investeringen in cultuur van D66. Niet de sloop van sociale huurwoningen om wijken in balans te brengen of de beperking van de 24/7-economie van het CDA.

„Leefbaar is in sommige standpunten extreem”, zegt CDA-fractievoorzitter Sven de Langen. „Maar ze zijn ook pragmatisch, en dat vind ik een prettige mentaliteit.”

„We zijn alle drie redelijk non-dogmatisch en verantwoordelijk”, zegt D66-fractievoorzitter Samuel Schampers. En daar krijgt Eerdmans volgens D66 te weinig credits voor; dat hij in de onderhandelingen openstond voor andere meningen, en zijn nek heeft uitgestoken met maatregelen waar zijn achterban niets in ziet.

PVV-light

Leefbaar is geen PVV-light, benadrukken de coalitiegenoten. De bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen en compromissen te sluiten, desnoods ook op kernpunten van het partijprogramma, is eigen aan Leefbaar. Zo heeft de partij het geëiste quotum voor werknemers uit Bulgarije en Roemenië laten vallen, maar haalde ze gratis openbaar vervoer voor ouderen en ’s avonds controleurs op alle metro’s binnen.

Bovendien wilde de partij, na drie stembusoverwinningen op rij, ook iets dóén met die stemmen, zegt partijleider Eerdmans. „Wij zijn niet opgericht voor de zijlijn. We zijn een grote volkspartij die standpunten inneemt. Maar, en dat hoort bij het fortuynisme, de daadkracht is groot bij ons. Als mensen op je stemmen, moet je er iets voor teruggeven.”

Die aanpakkersmentaliteit van Leefbaar – het collegeprogramma heet #Kendoe, afgeleid van can do – uit zich onder meer in een voorliefde voor bestuurlijke vernieuwing, ook een stokpaardje van D66. „Rotterdam is een proeftuin voor Nederland”, zegt Eerdmans niet zonder trots. „Bijvoorbeeld op het gebied van de tegenprestatie voor de bijstandsuitkering. Of van de burgerjury: een grote groep verschillende mensen die zich kan uitlaten over het beleid. Dat houdt je scherp.”

Leefbaar is op sociaal gebied, anders dan de PVV, niet links maar rechts. De partij heeft kiezers in de arme volkswijken, maar ook in de betere wijken als Nesselande en het Molenkwartier, waar de bewoners landelijk VVD stemmen. Minder dan de helft van de Leefbaar-kiezers stemt landelijk PVV.

De nadruk op fatsoenlijk gedrag – in Overschie staat bijvoorbeeld binnenkort een kluitje ‘asowoningen’, voor mensen die ‘niet vatbaar blijken voor beleid’ – delen Leefbaar en CDA. De goeden moeten niet lijden onder de kwaden. „De strafheid van Leefbaar is deels ook onze strafheid. Daar vinden we elkaar”, zegt Sven de Langen.

De stijl is wel heel anders: waar Leefbaar polariseert, wil het CDA verbinden. „Het is erger als het benoemen van problemen niet gebeurt, als een groot deel van de kiezers zich niet vertegenwoordigd voelt en steeds verder afdrijft. Leefbaar doet dat soms wel heel stevig, wij moeten daar dan iets tegenover stellen. Wij zijn een verbindende kracht.”

Zouteloos compromissenbeleid

Zolang de coalitie bezig is het zorgvuldig uitonderhandelde collegeakkoord uit te voeren, gaat het goed. De wethouders vormen een hechte club en willen de vier jaar volmaken. Maar de oppositie is kritisch omdat het compromissenbeleid zouteloos zou zijn, en het aan grote ideeën voor de stad ontbreekt. De successen die de stad luidkeels viert, zijn het resultaat van vorige colleges, zeggen die oppositiepartijen, en met de werkloosheid en de opleidingsproblemen gaat het maar niet beter, vier jaar Nationaal Programma Rotterdam Zuid ten spijt. Maar ze lijken geen grip op de coalitie te krijgen. Omdat ze steeds de bekende verschillen benadrukken, zegt De Langen. De coalitiepartijen weten waarover ze het niet eens zijn en hebben afgesproken elkaar op die punten los te laten.

„Het is een spannende combinatie, dit college, maar dat is ook de kracht”, zegt Eerdmans, die in het gesprek meermalen benadrukt als partijleider te spreken, niet als wethouder. Dat ligt gevoelig, omdat hij als wethouder collegebeleid moet verdedigen dat hij als partijleider niet zou hebben gekozen. En dat illustreert de kwetsbaarheid van de combinatie. Als er onverwachte dingen gebeuren, juist op een voor Leefbaar gevoelig terrein als de grote vluchtelingenstroom uit islamitische landen, moeten de wethouders het én eens worden, én het collegebeleid loyaal uitvoeren – en uitdragen.

Dat bleek moeilijk bij het besluit over de opvang van vluchtelingen, waar het COA om vroeg. De drie wethouders van Leefbaar, onder wie Eerdmans, stemden tegen, de twee van D66 en De Jonge van het CDA voor. Burgemeester Ahmed Aboutaleb, die zijn stem in het college doorgaans niet gebruikt, heeft toen de doorslag gegeven. Er kwam een voorstel voor een azc voor 600 vluchtelingen, dat de gemeenteraad in meerderheid steunde.

Moeilijk uit te leggen

Omdat dat moeilijk uit te leggen was aan de achterban van Leefbaar, besloot het college dat de Leefbaar-wethouders de eenheid van het college mochten doorbreken met een brief aan de raad over hun afwijkende standpunt. Een pragmatische oplossing voor een uitzonderlijk geval, volgens het college. Een bewijs van de inherente onhoudbaarheid van de combinatie, volgens de oppositie.

Eerdmans bleef een volgens de oppositie onaanvaardbare afstand houden tot het collegestandpunt. Op een tumultueuze voorlichtingsbijeenkomst in Beverwaard, waar het azc komt, antwoordde hij op een vraag van een inwoner dat hij tegen de komst van het azc was. En op de nieuwjaarsreceptie van zijn partij zei hij in een speech dat het aan Leefbaar te danken was dat het aantal vluchtelingen tot 600 beperkt was gebleven.

Maar de coalitie liet pas barsten zien toen Wilders eind december de foto van hem en Eerdmans twitterde. Een door de SP geagendeerde vergadering over de ‘crisis’ in het college draaide in januari uit op een felle en wijdlopige evaluatie van het college. Daarbij moest D66 spitsroeden lopen en werd Leefbaar als stokebrand en provocateur neergezet door vooral SP en GroenLinks.

Januari is alweer een paar maanden geleden, maar de gebeurtenis legde de spanning in dit college pijnlijk bloot. Hoewel de coalitie de termijn wil volmaken – „90 procent kans dat we het halen”, zegt Sven de Langen – komen er nog moeilijke momenten. Wilders heeft vorig jaar aangekondigd dat de PVV aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 meedoet. Dat zou lastig zijn, erkent ook Ronald Buijt, Leefbaar-strateeg en sinds vorige week fractievoorzitter. „De komst van de PVV is een potentieel risico voor ons.”

Dat is vooral zo als Leefbaar met de PVV in de aanloop naar de verkiezingen zou gaan concurreren om de rechtse, islamkritische stem, zegt fractievoorzitter Schampers van D66: „Als Leefbaar hetzelfde doet als de VVD deed toen Leefbaar meedeed – een ruk naar rechts maken in de campagne – dan zijn ze stom. Leefbaar is geworteld in de stad, en heeft een echte achterban.”

Een ander risico is dat Wilders mensen bij Leefbaar wegtrekt. Voor de raadsverkiezingen van 2018, maar volgens de opiniepeilingen heeft hij ook een flinke lijst nodig voor de landelijke verkiezingen van volgend jaar. De geruchten zijn bijvoorbeeld hardnekkig dat Michel van Elck en Tanya Hoogwerf (portefeuille integratie), de felste raadsleden van Leefbaar, op de landelijke PVV-lijst komen.

Eerdmans zegt dat hij de kans klein acht dat er Leefbaar-raadsleden op de landelijke lijst van de PVV komen. „Ik praat met die mensen, als partijleider. Ik ga geen namen noemen. Maar voor de coalitie zou dat lastig zijn. Je zou daar onderling goede afspraken over moeten maken.”