Moet hij naar de Roemeense cel die je met vijf man deelt?

Wie: Cosmin

Kwestie: overlevering na doodslag

Waar: rechtbank Amsterdam

Hoe klein mag een cel zijn voordat er sprake is van schending van iemands mensenrechten? En dan niet in Nederland, maar in Roemenië. Want daar is Cosmin (38) veroordeeld, bij verstek, tot dertien jaar, voor een moord. Samen met een maat schopte en sloeg hij met een knuppel iemand neer. Die overleed na twee weken in een Roemeens ziekenhuis. Maar waar was Cosmin toen?

In januari vaardigde Roemenië een Europees aanhoudingsbevel uit; in Nederland ging een lampje branden. Cosmin zat in de gevangenis in Roermond, wegens te veel onbetaalde boetes. Mag hij nu ook worden ‘overgeleverd’?

Cosmin begint vrijwel meteen over het oneerlijke strafproces, waar hij niet gehoord is. Maar de rechter kapt hem af. Daar gaat het vandaag niet over. EU-landen spraken ooit met elkaar af dat ze elkaars strafprocessen erkennen. Die samenwerking heeft wel grenzen – de mensenrechten, in het bijzonder het (absolute) verbod op onmenselijke of vernederende behandeling.

Cosmin heeft banden met Nederland – „ik zat hier op school”, zegt hij. De tolk heeft hij niet nodig. Om de kwestie te beslissen heeft de rechtbank wettelijk precies 90 dagen – daarna zwaait de celdeur automatisch open. En dan is Cosmin meteen verdwenen, zo verwacht de officier.

Het mensenrechtenhof in Straatsburg keurde vorig jaar de detentie in zowel Roemenië als Hongarije als ‘EU-ongeschikt’ af. Er zitten te veel mensen op één cel, noch de ventilatie deugt, noch de verwarming, er zijn insectenplagen, te weinig douchegelegenheid en te weinig kans om buiten de cel te verblijven. Alleen al uit Hongarije kwamen er 450 klachten. Waarna een Duitse rechtbank de EU-rechter in Luxemburg vroeg wat de gevolgen van het Straatsburgse oordeel moeten zijn voor de overlevering naar die landen.

Het arrest kwam precies een dag voor de zitting binnen. Cosmin is de eerste Roemeense gedetineerde in Nederland die langs de nieuwe maatstaf wordt gehouden. Die houdt in dat alle Europese rechters voortaan per individuele buitenlandse gedetineerde moeten uitzoeken hoe in hun geval de detentie zal uitpakken.

Abominabele toestanden in het gevangeniswezen in het algemeen zijn niet voldoende om overlevering te weigeren – het moet gaan om de exacte gevangenis waar de gevangene terecht komt. En dat is dan ook waar het op de zitting over gaat. De rechtbank geeft de officier opdracht om uit te zoeken waar Cosmin precies terecht zal komen. Dus: mailen met Boekarest, a.u.b.

Op een volgende zitting, twee weken later, is het antwoord binnen. Cosmin gaat „most probably” naar de Arad-gevangenis. Daarvan merkt zijn advocaat meteen op dat daarover al twee klachten in Straatsburg zijn gehonoreerd. De maatstaf van Luxemburg is bovendien dat precies duidelijk moet zijn waar de EU-burger terecht zal komen, meent hij. „Hoogstwaarschijnlijk”, is niet genoeg.

In de Arad-gevangenis worden cellen van 20 vierkante meter met vijf man gedeeld. Het eten is abominabel; een gedetineerde mag twee keer per dag naar de wc, douchen twee keer per week. De vlooien en kakkerlakken kruipen over de bedden.

De officier protesteert; volgens haar wordt de Arad-gevangenis juist verbeterd, is er internationaal toezicht en zijn de problemen er onder controle. Zij meent dat ook met vijf man op cel er nog voldaan wordt aan de Europese norm. Vooral omdat er ook activiteiten buiten de cel zijn, zoals werk en lichaamsbeweging.

Cosmin hoort het gelaten aan. Volgens hem zitten er in zijn vaderland geen vijf man samen op cel, maar negen. Hij kan het weten, hij zat er al eerder vijf jaar vast. Als het er echt maar vijf zouden zijn „dan ga ik vrijwillig twintig jaar”.

De rechtbank besluit dat „most probably” voldoende is om de Arad-gevangenis aan te nemen. De „overleveringsrechter” hoeft dat niet helemáál precies uit te zoeken. Deze gevangenis is naar Roemeense maatstaven bovendien één van de betere in het land. Met vier man, of zelfs vijf man op een cel blijven er voldoende vierkante meters per persoon over. Geen schending van de mensenrechten dus. Cosmin wordt naar Roemenië gestuurd.