België stuurt leger naar gevangenissen

In een Belgische gevangenis richtten gedetineerden een ravage aan. Het incident illustreert de crisis in het gevangeniswezen.

Gevangenis in het Belgische Merksplas, waar dit weekend een ravage is aangericht. Foto Stephanie Lecocq/EPA

De laatste brandjes worden geblust en vernielde celdeuren worden door de gangen naar buiten gesleept. Die kunnen naar de sloop. „Een enorme ravage, dit heb ik nog nooit gezien”, zei burgemeester Frank Wilrycx van Merksplas, een Vlaams gehucht aan de grens met Nederland, tegen Belgische media.

Een half etmaal ervoor, op zaterdagavond, waren ruim tweehonderd gedetineerden in de gevangenis van Merksplas in opstand gekomen tegen het gevangenisregime. Ze eisen meer inspraak. Tijdens de avondwandeling bezetten ze de binnenplaats en richten ze een veldslag aan: ruiten werden ingegooid, meubilair werd vernield en cellen werden in brand gestoken. Brandweer en speciale politie-eenheden kregen met veel moeite de situatie pas rond middernacht onder controle. De gevangenis is nu deels onbruikbaar.

De opstand in Merksplas is het zoveelste incident dat de crisis in het Belgische gevangeniswezen blootlegt: schrijnend personeelstekort, te veel gevangenen op één cel, geen omkijken naar psychiatrische gevangenen en aftandse gebouwen.

Vergeetputjes

Al sinds twee weken staken cipiers van gevangenissen in Wallonië en Brussel vanwege de toenemende werkdruk. Voor politieagenten, die de stakende cipiers vervangen, is de maat nu ook vol. Zij dreigen op hun beurt met stakingen. Justitie moet haar eigen problemen intern maar oplossen, zeggen de politievakbonden.

Daarnaast verzetten gevangenen zich steeds luider tegen de „inhumane” behandeling. België werd vanwege de afwezigheid van psychische zorg binnen de gevangenismuren al herhaaldelijk veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. En ook in eigen land is er al langer kritiek. „De gevangenissen zijn verworden tot opslagplaatsen en politici beseffen niet welke schade dat veroorzaakt”, oordeelde in 2013 de toezichtscommissie voor het Belgische gevangeniswezen.

Overbevolking in cellen – met roestende tralies vanwege achterstallig onderhoud – noopte de Belgische regering in 2010 om cellen te huren in de gevangenis van Tilburg. Maar die overeenkomst met Nederland loopt in december af.

Is ‘Merksplas’ het keerpunt? „Alleen als ik de steun van de héle regering krijg”, reageerde minister van Justitie Koen Geens na de opstand. „Op humanitair vlak is er duidelijk een probleem, maar ik heb mijn budgettaire marge opgebruikt. Meer zit er gewoon niet in.”

„Ik schaam me voor mijn land, wij stoppen gevangenen weg in ‘vergeetputjes’,” zei de Belgische filmmaker Ellen Vermeulen vorig jaar tegen NRC. Ze maakte een schokkende film over de gevangenis van Merksplas. Zondag, een jaar later, zegt Vermeulen: „‘Merksplas’ is de kroniek van een aangekondigd ongeluk. In België wachten we altijd tot de zaak ontploft, en vervolgens reageert men in paniek.”

In afwachting van een politiek debat over de gevangeniscrisis wordt nu het leger ingezet om de rust in gevangenissen te bewaren. Die steun moet, volgens jusitieminister Geens, „de basisrechten van gedetineerden verbeteren”.