De dood van ‘de lila heks’

Een archieffoto uit 1991 van Margot Honecker aan de arm van haar echtgenoot Erich Honecker in een park in Moskou. Foto: AP

In een shopping mall in het voormalige Oost-Berlijn meldden grote reclamebeeldschermen zaterdagochtend de dood van Margot Honecker, decennialang de machtigste vrouw van de DDR. Geen mens hield de pas in om aandacht te besteden aan dit nieuws, dat afgewisseld werd met reclame voor Moederdagchocolaatjes. De DDR is al ruim een kwart eeuw geschiedenis – ook al bleef Margot Honecker tot het eind van haar leven in de communistische staat geloven.

Meer nog dan haar man Erich Honecker, die van 1971 tot 1989 de communistische partij en het land leidde, was Margot Honecker gevreesd en gehaat in het toenmalige Oost-Duitsland. Ze werd wel de ‘lila heks’ genoemd, vanwege de kleurspoeling van haar kapsel. Maar veel grappen werden er over haar niet gemaakt. Ze was – zelfs naar DDR-maatstaven – meedogenloos, en veel meer dan ‘de vrouw van’.

Margot Honecker was een verstokte verdediger van de harde lijn, in eigen land en daarbuiten. Als minister van Onderwijs van 1963 tot 1989 drukte ze een groot stempel op de jeugd van veel Oost-Duitsers – onder meer door militaire training op scholen verplicht te stellen. Niet alleen leerden scholieren hoe ze moesten wegduiken in geval van een kernaanval, ze moesten ook oefenen met handgranaten en machinegeweren. Van de hervormingen die Michael Gorbatsjov eind jaren tachtig in de Sovjet-Unie probeerde door te voeren moest ze niets hebben.

Wie kritiek had op de partij was al snel een verrader. Scholieren die het waagden tegendraadse meningen te verkondigen, werden voor straf naar werkkampen gestuurd.

Margot Honecker, wier dood op 89-jarige leeftijd vrijdagavond bekend werd gemaakt, leefde in ballingschap in Chili. Ze was in 1927 geboren als Margot Feist in een communistisch gezin in de stad Halle. In de oorlog was ze lid van de nazistische Bund Deutscher Mädel, maar ook actief, onder meer als koerierster, voor de communistische ondergrondse. Na de oorlog werd ze meteen lid van de communistische partij, en maakte daar snel carrière.

Daarbij hielp dat ze niet alleen een verhouding kreeg met de vijftien jaar oudere Erich Honecker, toen al een prominente politieke figuur, maar ook zwanger van hem werd en een dochter kreeg. DDR-leider Walter Ulbricht dwong Honecker daarop te scheiden van zijn toenmalige vrouw en te trouwen met Margot.

Margot Honecker viert de 60e geboortedag van de DDR:

Dat ze streng in de leer was, betekende niet dat Margot Honecker ook voor zichzelf hard was. In de DDR mocht groot gebrek aan allerlei consumptiegoederen zijn, aan de politieke top ontbrak het dankzij een speciale winkel met goederen uit het Westen aan weinig. Een heimelijk uitstapje naar Parijs bood Margot Honecker de mogelijkheid ook op modegebied uit te stijgen boven de grauwe middelmaat die in haar land toon zette.

Na de val van de Muur in 1989 en de afzetting van haar man, vluchtte het paar naar Moskou, waar het onderdak vond in de Chileens ambassade. De DDR had ten tijde van de Chileens dictatuur veel Chileens ballingen opgenomen, en daarom konden de Honeckers uiteindelijk de laatste jaren van hun leven in het Zuid-Amerikaanse land doorbrengen. Erich Honecker stierf daar in 1994. Zijn weduwe werd twee jaar geleden nog gevraagd hoe ze dacht over de DDR-burgers die op de vlucht uit hun land door grenswachten waren doorgeschoten. Ze legde de schuld nog steeds bij de slachtoffers: „Ze hadden ook niet over de Muur moeten klimmen”.