Galenus had veel te lang invloed; zo modern was hij niet

Philip van der Eijk houdt zich al vijf jaar bezig met de vraag wat bestudering van de antieke geneeskunde betekent voor de huidige geneeskunde en maatschappij (Wetenschap, 30 april). Het antwoord kan binnen vijf minuten gegeven worden: er is geen enkel verband tussen de antieke geneeskunde en de medische wetenschap zoals die zich in de laatste eeuw heeft ontwikkeld. Er is inderdaad wél inzicht mogelijk in de mentaliteitsgeschiedenis van de antieke wereld.

Galenus was geen geneesheer volgens onze begrippen, zijn medische kennis en therapeutische handelingen gaan het niveau van een medicijnman van een primitieve stam niet te boven. In de 22 dikke delen van zijn overgeleverde geschriften staan enkele beschrijvingen van ziekten en epidemieën die voor ons herkenbaar zijn. Maar als het gaat over oorzaken, ziekmakende factoren, diagnose, therapie en prognose hebben zijn verhandelingen niet het geringste verband met de huidige biowetenschappelijke inzichten.

Zeker is Galenus’ invloed (te) lang groot geweest, al heb ik ernstige twijfels bij de uitspraak van van der Eijk dat ‘elke (!) zichzelf respecterende arts in de 19e eeuw die 22 delen gewoon (sic!) in zijn spreekkamer had staan en ook nog gebruikte.’ Van der Eijk zegt dat wat Galenus typeert als medicus is dat ‘je door een gezond lichaam ook de ziel verzorgt en de prestaties ervan verbetert en omgekeerd.’ De dichter Juvenalis had al geschreven over een gezonde geest in een gezond lichaam, dus misschien was Galenus aan het plagiëren, maar ‘de prestaties van de ziel verbeteren’ lijkt mij geen uitspraak voor een verstandige medicus.

De citaten van Galenus over leren omgaan met moeilijk gedrag lijken mij niet opvallend modern en horen uitdrukkelijk tot de psychologie; ze passen niet bij de moderne geneeskunde. Dat door de geschiedenis van de antieke geneeskunde medische studenten het vooruitgangsdenken leren relativeren, zoals van der Eijk in zijn colleges ondervindt, lijkt mij een treurige conclusie. Dat er in de wetenschappen kolossale vooruitgang is geboekt wordt juist geïllustreerd door een vergelijking met Galenus’ medische paradigma.