Polen: lagere kredietstatus dreigt

Politieke benoemingen en het uitkleden van de rechtsstaat bedreigen de Poolse economie.

Zitting van het Poolse grondwettelijk tribunaal in Warschau, met in het midden voorzitter Andrzej Rzeplinski. De Poolse regering zou het hof vleugellam proberen te maken. Foto Kacper Pempel/Reuters

Hoeveel zelfverminking kan Polen nog aan? Een aanval op de rechtsstaat, wilde uithalen naar binnen- en buitenlandse vijanden en politiek gemotiveerde benoeming: de nationaal-conservatieve regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) veroorzaakte sinds haar aantreden eind vorig jaar vrijwel permanent ophef. En dat laat ook de consistent groeiende Poolse economie niet onberoerd.

Warschau kijkt gespannen uit naar de nieuwe kredietbeoordeling van ratingbureau Moody’s op 13 mei – mogelijk een afwaardering. Nadat Standard & Poor’s als eerste zijn beoordeling verlaagde en daarbij verwees naar de ‘erosie’ van de rechtsstaat in Polen, heerst er onrust bij veel beleggers.

„Sommige bedrijven die een dochteronderneming aan het opzetten zijn in Polen, moeten aan hun beleggers uitleggen wat er aan de hand is”, zegt Elro van den Burg van de Nederlands-Poolse Kamer voor Koophandel in Warschau. „Ik verneem ook van bedrijven dat ze investeringen on hold zetten. Zij laten zich dan toch leiden door onzekerheid over wat ze kunnen verwachten van de overheid.”

Bitter gevecht

De Poolse regering voert een bitter juridisch gevecht met het grondwettelijk tribunaal, de rechterlijke instantie die regeringsbesluiten toetst aan de Grondwet. Warschau zou het tribunaal met wetswijzigingen vleugellam willen maken. Het tribunaal heeft die wijzigingen intussen ongrondwettelijk verklaard, maar daar lijkt de regering zich weinig van aan te trekken.

De zaak is maar één van de maatregelen die het vertrouwen in de rechtsstaat ondermijnen. Het meest in het oog springen de vele politieke benoemingen binnen het overheidsapparaat. Zelfs naar Poolse normen is deze ‘zuivering’ extravagant. Bij de staatsomroep en het nationale persbureau kwamen partijfunctionarissen aan de top te staan en 13 van de 14 beursgenoteerde staatsbedrijven – van verzekeraars tot energiebedrijven – kregen nieuwe bestuurders.

Het opmerkelijkste schandaal tot nog toe speelt zich af op een fokkerij voor Arabische volbloeden in Janow Podlaski. Daar moest de door de wol geverfde directeur plaatsmaken voor een vervanger zonder ervaring, maar met politieke connecties. Die kwam al gauw in een mediastorm terecht nadat twee merries die toebehoorden aan Shirley Watts, echtgenote van Rolling Stones-drummer Charlie Watts, stierven. Mevrouw Watts haalde haar andere paarden direct weg en dreigde met een rechtszaak.

Dat de Poolse economie last heeft van het nieuwe politieke klimaat, blijkt nog niet uit de cijfers. „De onderliggende economische factoren zijn positief en het EU-geld blijft binnenstromen”, zegt Van den Burg. Polen blijft tussen 2014 en 2020 de grootste netto-ontvanger in de Unie, met 82,5 miljard euro aan Europese subsidies. Het begrotingstekort voor 2015 werd onlangs naar beneden bijgesteld tot 2,5 procent van het bbp en de verwachte economische groei bedraagt dit jaar 3,8 procent. De invoering van een maandelijkse kinderbijslag van 500 zloty (113 euro), een verkiezingsbelofte, zal de groei verder aanjagen.

Omstreden bankbelasting

„Als het gaat om economische onderwerpen, is het kabinet realistischer geworden”, zegt Van den Burg. Zo maakte de regering bekend alternatieven te zullen overwegen voor een omstreden plan om banken te dwingen onder water geraakte hypotheken in Zwitserse franken om te zetten in zloty’s. Dat dreigde de banken 44 miljard zloty te gaan kosten.

Een nieuwe bankbelasting die 6,5 miljard zloty (1,5 miljard euro) per jaar moet opleveren, was wel even slikken voor de sector. Maar een gevreesde nieuwe belasting voor winkels werd afgezwakt. En met de belofte van Daimler om voor 500 miljoen euro een nieuwe motorfabriek voor Mercedes-Benz te bouwen in het zuidwestelijke Jawor haalde de regering een fors succes binnen.

De maatregelen van Warschau doen denken aan het onorthodoxe beleid van de Hongaarse premier Viktor Orbán. Naar hem wordt in Polen met enige bewondering gekeken. Maar in Hongarije hebben onzekerheid over het overheidsbeleid, zwaarder belaste banken en een weinig efficiënt ambtenarenapparaat de economische groei geen goed gedaan, blijkt uit een werkdocument van de Europese Commissie. Het uitkleden van de rechtsstaat vergroot de kans op corruptie en zonder EU-subsidies „zou je op lange termijn nul procent groei krijgen, eerder dan de huidige drie” aldus Tamás Mellár, econoom aan de Universiteit van Pécs.

Het is dus de vraag of Warschau Hongarije achterna gaat als het gaat om vriendjespolitiek en andere controversiële praktijken die tot een onvoorspelbaar investeringsklimaat leiden. Een gelekte geheime brief van minister van Financiën Pawel Szalamacha hielp deze week niet om het vertrouwen in zijn regering op te krikken. Szalamacha maande de voorzitter van het grondwettelijke tribunaal zich in de aanloop naar het Moody-rapport „te onthouden van stellingnames die het niveau [van het conflict over het tribunaal] zouden verhogen”. Toen dit deze week bekend werd, leed de koers van de zloty een gevoelig verlies.