Het kapitalisme heeft zijn langste tijd wel gehad

Frank Bolls ode aan het kapitalisme had goed in de jaren ’80 gepast (28/4). Inmiddels weten we dat kapitalisme ook leidt tot schuldenbergen en milieuvervuiling. Een voorwaarde voor goed functionerend kapitalisme is de accumulatie van kapitaal. Als de eigen markt verzadigd is, kan kapitalisme twee dingen doen. Ten eerste: de markt verruimen. Sinds de jaren ’80 propageert het Westen dat ontwikkelingslanden zullen groeien als ze vrijhandel bevorderen en hun markten openen. In ruil daarvoor kregen ze ontwikkelingshulp. Juist de armste landen profiteerden nauwelijks. Bijna iedere economie is opgebouwd vanuit de landbouwsector. Maar mede dankzij de vrije markt is Afrika netto voedselimporteur.

Ten tweede: kapitaal vergroten door te privatiseren wat voorheen een publieke gebruikswaarde had. Marx noemde dit ‘commodificatie’. Als het om het milieu gaat, is er een vreemd patroon zichtbaar. De baten van commodificatie zijn privaat, maar de kosten worden afgewenteld op derden. Denk aan overbevissing of ontbossing. Ook worden nieuwe markten gecreëerd juist om milieuproblemen te voorkomen. Zo moeten verhandelbare emissierechten van broeikasgassen klimaatverandering tegengaan. Maar het is vrijwel onmogelijk om de kosten of de baten van de emissies in geld uit te drukken. Bovendien lobbyt de industriesector tegen een functionerende markt. De weeffout van het kapitalisme: de perfecte markt bestaat alleen op papier. Inkomensongelijkheid heb ik nog niet eens genoemd. Het verschil neemt extreme vormen aan binnen juist die westerse landen die kapitalisme enthousiast hebben omarmd. We mogen blij zijn dat politici en economen de ernstige tekortkomingen van kapitalisme steeds beter inzien.

Deutsches Institut für Entwicklungspolitik Bonn

Geest van de jaren ’90

Anders dan Boll stelt, heeft de welvaartsgroei van de afgelopen tweehonderd jaar weinig te maken met het kapitalisme. De groei van het wereldinkomen vindt zijn grondslag in de industriële revolutie. Het door Boll op een voetstuk geplaatste kapitalisme is niet meer dan een wijze van ordening van het economisch verkeer die van land tot land en van tijdperk tot tijdperk verschilt. Zo hebben zowel de VS in de 19e als Japan en Korea in de 20e eeuw hun welvaart kunnen grondvesten door de eigen markten af te schermen. Bolls stuk ademt de geest van 1990. Kapitalisme is ontegenzeggelijk de efficiëntste manier om de economie te doen groeien, maar heeft geen boodschap aan rechtvaardigheid of andere essentiële waarden die zich niet in geld laten becijferen.

Joost Dirkzwager

Het verhaal begint bij ons

Frank Boll heeft groot gelijk met zijn ‘wij danken onze welvaart aan kapitalisme’.

Twee kanttekeningen:

1. Het verhaal begint in het Nederland van de 17e eeuw. ‘Wij’ waren de eerste moderne economie met alle attributen van dien, en met een grote en brede welvaartsgroei als gevolg. Door verband te leggen met onze eigen Gouden Eeuw valt het kwartje bij veel mensen misschien sneller.

2. Noem het geen kapitalisme maar vrijemarkteconomie. Kapitalisme strijkt tegen de haren in en leidt de gedachten naar uitwassen die altijd weer komen, zoals nu de kinderarbeid, sjoemelsoftware, derivatenfraude, kredietcrisis, oliewinning aan de Noordpool, enzovoort.

Taeke Kooy

Oud-docent bedrijfseconomie Hogeschool Inholland Alkmaar