De wereld wordt te klein voor de ambities van Facebook

Oprichter Mark Zuckerberg wil virtual reality en kunstmatige intelligentie verder ontwikkelen en miljarden mensen online brengen. Toch is er telkens veel wantrouwen over zijn echte motieven.

Cijfers steil omhoog

Middenin het uitgestrekte hoofdkantoor van Facebook staat een manshoge Donald Trump van papier-maché. Lippen getuit, mond in de schreeuwstand. Hij staat met zijn voeten in een emoji uit WhatsApp: die van een lachende drol.

De Republikeinse presidentskandidaat lijkt hier niet zo populair. Glimmende ballonnen met het aantal jaren dat iemand bij Facebook werkt, zijn dat wél, net als de gratis eettentjes verspreid over het pand in het stadje Menlo Park, in het hart van Silicon Valley.

Bovenop het gebouw ligt een groot park, inclusief speelweide. Het warme Californische lentezonnetje schijnt, maar vrijwel iedereen zit binnen. Een mondiaal imperium bouw je misschien ook niet als je gaat zitten luieren in het park.

Want dat is waar hier aan wordt gewerkt. Rijen programmeurs zitten de volgende functies van het enorme sociale netwerk te ontwikkelen. Het bedrijf dat de afgelopen jaren berichtendienst Whatsapp, fotonetwerk Instagram en de virtual reality-brillen van Oculus Rift overnam, groeit maar door en overtreft telkens de verwachtingen van analisten: bij de laatste kwartaalcijfers eind april steeg de omzet met 52 procent tot 5,4 miljard dollar (4,7 miljard euro), de nettowinst verdriedubbelde tot ruim 1,5 miljard dollar. Er werken zo’n 13.000 mensen. Sinds de beursgang is de waarde van Facebook ruim verdrievoudigd tot zo’n 335 miljard dollar, waardoor het één van de zes duurste bedrijven op aarde is geworden. Er loggen maandelijks 1,65 miljard mensen in op het netwerk.

Grote getallen, en de ambities van oprichter Mark Zuckerberg zijn nog veel groter. Maar wat de laatste tijd ook vaak blijkt: de tegenkrachten tegen Facebook groeien minstens even snel. Van India tot Brazilië en van Nederland tot de Verenigde Staten ruziet het bedrijf met toezichthouders, politici en wetgevers. De plannen van Zuckerberg botsen steeds vaker en steeds harder met gevestigde belangen en er is veel wantrouwen tegenover het bedrijf. Wat wringt er?

1. Mensen nog meer laten delen

Afgelopen maand presenteerde Zuckerberg een uitgebreid tienjarenplan. Daarin steekt hij andere grootmachten in de technologie, zoals Alphabet (van Google), Apple en Amazon naar de kroon. Zijn grote doel: met hulp van virtual reality, kunstmatige intelligentie, chatrobots, berichtenapps en live video’s mensen nog veel meer gebeurtenissen met elkaar laten delen dan ze nu al doen.

Voor de korte termijn zet hij vooral in op live video: daarmee kunnen mensen via hun smartphonecamera alles en iedereen om zich heen live online zetten. „We zien dat mensen makkelijker toegang hebben tot camera’s en dat ze ook andere dingen willen delen”, zegt Will Cathcart, productmanager van Facebook en eindverantwoordelijk voor diverse onderdelen van het sociale netwerk, waaronder live video. „De wereld verandert en wij moeten meeveranderen.”

Ook handig voor het bedrijf: live video’s zijn nóg een manier waarop Facebook gegevens kan verzamelen over gebruikers en hun omgeving: wie er op de video’s staat, wat ze precies doen, waar ze zijn en met wie ze zijn – veel valt af te leiden uit de filmpjes.

Want zo verdient het bedrijf zijn meeste geld: op basis van alle gegevens over gebruikers kan het adverteerders helpen om heel precies doelgroepen te bereiken. Hoe meer mensen via hun netwerken delen, hoe meer data het bedrijf verzamelt, en hoe beter het daarin wordt.

Privacytoezichthouders zijn kritisch op Facebook, vooral in Europa. Ook met de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) in Nederland heeft het bedrijf het herhaaldelijk aan de stok gehad. De AP vond onder meer dat Facebook te weinig informatie verschafte over hoe het met privégegevens van gebruikers omging. Er loopt nu nog een onderzoek naar de vraag of de gebruiksvoorwaarden van het netwerk wel door de beugel kunnen. In onder meer België en Frankrijk lopen er vergelijkbare zaken.

De Duitse mededingingsautoriteit startte in maart een onderzoek naar Facebook op het gebied van dataverzameling. Het Bundeskartellamt verdenkt het sociale netwerk ervan „oneerlijke voorwaarden op te leggen aan gebruikers door misbruik te maken van zijn machtspositie”. Dat onderzoek loopt nog en het lijkt onwaarschijnlijk dat het het laatste in zijn soort is. Door mensen aan te sporen nog meer met elkaar te delen via zijn apps, vergoot Facebook namelijk ook zijn machtspositie op het gebied van data.

2. Miljarden extra mensen online krijgen

Met maandelijks 1,65 miljard actieve gebruikers heeft Facebook meer leden dan China inwoners heeft. Maar het is Zuckerberg nog lang niet genoeg. Tijdens de presentatie van zijn toekomstplannen in april zei Zuckerberg dat hij vóór 2026 de helft van de 7 miljard mensen die nu nog geen toegang hebben tot internet online wil krijgen. In tien jaar 3,5 miljard mensen dus. Dat wil hij onder meer doen door via drones internet te brengen naar afgelegen gebieden, op andere manieren netwerken aan te leggen, en daarnaast ook Facebooks diensten beter af te stemmen op ontwikkelingslanden. Zodat áls de mensen daar online gaan, ze ook meteen kunnen Facebooken en WhatsAppen.

Op het hoofdkantoor in Menlo Park staat daarom een zogeheten empathy station, waarop allerlei goedkope en simpele mobieltjes liggen die veel gebruikt worden in ontwikkelingslanden. Dat om de medewerkers te doen beseffen dat niet alle functies van Facebook zomaar werken voor iedereen. En om ze diensten te laten ontwikkelen die ook op simpeler apparaten werken dan hun eigen iPhones. Op dinsdagen knijpt Facebook bovendien de internetverbinding op het hoofdkantoor af tot een lagere snelheid, om de surfsnelheid in arme landen te simuleren, zogeheten 2G Tuesdays.

Maar ook bij deze ambities loopt het bedrijf tegen onwelwillende overheden aan. Facebook wilde eerder dit jaar in India een gratis internetnetwerk opbouwen, maar daar stak de Indiase regering een stokje voor. Facebook kon namelijk beperkingen opleggen aan het gebruik van het netwerk. De Indiase regering was bang dat er op die manier een netwerk zou komen te liggen waarop vervolgens alleen maar apps van Facebook zelf zouden werken. Het wantrouwen tegen Facebook is zo groot dat India in sommige gebieden liever helemaal geen internet heeft dan internet gecontroleerd door Mark Zuckerberg.

3. Politieke agenda

Al die strubbelingen met wetgevers, toezichthouders en politici leiden ertoe dat Facebook zichzelf ook vaker mengt in de politiek. Vrijwel overal breidt het zijn lobby-activiteiten uit en Zuckerberg spreekt zich ook af en toe publiekelijk uit over politieke kwesties.

Afgelopen week nog: toen had Facebookdochter WhatsApp te maken met een blokkade in Brazilië. Een lokale rechter had een volledig verbod op WhatsApp afgekondigd omdat het bedrijf niet wilde meewerken aan een onderzoek naar verdachten in een drugszaak. Dinsdag werd die blokkade opgeheven, maar Zuckerberg maakte van de gelegenheid gebruik om de Braziliaanse bevolking op te roepen om actie te ondernemen zodat zo’n blokkade nooit meer zou kunnen gebeuren. „Het idee dat iedereen in Brazilië ineens de vrijheid van communicatie wordt ontzegd is heel angstaanjagend in een democratie. Jij en je vrienden kunnen ervoor zorgen dat dit nooit meer gebeurt, en ik hoop dat jullie je daarvoor gaan inzetten”, liet hij in een verklaring aan de Brazilianen weten.

Ook in de strijd om het Amerikaanse presidentsschap kiest hij de laatste tijd impliciet partij: tégen Donald Trump. De papier-maché pop op het hoofdkantoor lijkt er niet toevallig te staan. Officieel is Facebook bij de verkiezingen neutraal. Maar bij de presentatie van zijn tienjarenplan refereerde Zuckerberg aan het plan van Trump om een muur te bouwen bij de grens met Mexico. „In plaats van muren bouwen, bouwen wij graag bruggen. Bij mijn reizen rond de wereld zie ik de wereld meer naar binnen keren. Het vergt moed om hoop te verkiezen boven angst.”

Dat klinkt mooi, maar ook hier zit een kraakhelder zakelijk belang van Zuckerberg achter. De inperking van immigratie en vrijhandel die Trump voorstelt, zouden financieel slecht nieuws zijn voor Facebook. De medewerkers op het hoofdkantoor hebben zeer diverse achtergronden. Naast de capuchontruien die je bij andere techbedrijven ook veel tegenkomt, zie je ook regelmatig mensen met tulbanden en hoofddoeken. Soepele immigratiewetten zijn voor Facebook van groot belang.

En dat is misschien wel de belangrijkste reden waarom Facebooks groeiende macht en invloed op zo veel plekken schuurt. Het bedrijf slaagt er niet in om hard te maken dat zijn mooie retoriek niet vooral Facebooks eigen belangen dient. Wil Zuckerberg mensen meer met elkaar laten delen omdat dat goed is voor die mensen of voor de kwartaalcijfers van Facebook? Wil hij India online krijgen voor de Indiërs of voor de adverteerders die de Indiërs willen bereiken? Is Zuckerberg voor vrijheid van communicatie omdat die nou eenmaal vooral via zijn eigen apps loopt?

Zo’n zelfde soort wantrouwen tegen Zuckerbergs ware motieven manifesteerde zich eind vorig jaar toen hij samen met zijn vrouw een enorm liefdadigheidsfonds oprichtte. Met zo’n 46 miljard dollar op zak moet die stichting onder meer een einde maken aan ongelijkheid in de wereld. Vrijwel direct spraken critici hun twijfels uit over de drijfveren van het echtpaar Zuckerberg. Zo’n stichting betekent namelijk ook dat zij nauwelijks nog belasting hoeven te betalen over hun vermogen.

Het is ook nooit goed, lijkt het wel. Laat je mensen alles met elkaar delen, help je arme mensen online, propageer je vrijheid van meningsuiting en gelijkheid – dan nog zijn er mensen die klagen. Of de tegengeluiden nou cynisme of realisme zijn: Zuckerberg zelf lijkt zich er weinig van aan te trekken. Zijn ambities worden eerder groter dan kleiner de afgelopen tijd.

Eind april kondigde hij aan dat hij samen met onder meer de Britse wetenschapper Stephen Hawking werkt aan een plan om een ruimtesonde te sturen naar Alpha Centauri, de ster die na de zon het dichtst bij de aarde staat. Dat laat zien hoe groot, en hoe anders dan de meeste anderen, hij denkt.

Als mensen hier op aarde niet met zijn ambities willen meewerken, verlegt hij zijn horizon toch lekker naar andere planeten. En een bijkomend voordeel van Alpha Centauri: daar zijn in elk geval geen cynische critici, lastige overheden en schreeuwerige presidentskandidaten die hem in de weg zitten.