Boek met tekeningen waardoor mensen dingen begrijpen

Dingen uitleggen Stripmaker Randall Munroe tekende een boek waarin hij moeilijke dingen uitlegt in extra eenvoudige taal. Dat werkt, en het is grappig en vervreemdend.

Organen heel simpel benoemen is ‘verrassend moeilijk’, vertelt Randall Munroe. Bladzijde uit ‘Dingenuitlegger’.

De wetenschapsjournalist die Randall Munroe vóór mij interviewt, heeft het pluizenfilter uit zijn wasdroger meegenomen en door de striptekenaar laten signeren nadat die de pluisjes eraf heeft mogen wrijven, omdat Munroe ooit heeft gezegd dat hij dat zo prettig vond om te doen. Dat geeft wel ongeveer de cultstatus weer die de jonge Amerikaan onder wetenschappers en wetenschapsjournalisten heeft. Wiskundige en hoogleraar communicatiewetenschappen Ionica Smeets noemde hem in een column in de Volkskrant „een van mijn helden”. En hier op de toch zo kritische wetenschapsredactie van NRC klonk de dag voor het interview nog de zin „zeg maar tegen hem dat ik heel erg fan ben”.

Randall Munroe (31) is in Nederland om zijn nieuwe boek te promoten: Thing Explainer, net in het Nederlands verschenen als Dingenuitlegger. Munroe is vooral bekend van de stripjes die hij al elf jaar drie keer per week op zijn website xkcd.com plaatst. Een naam die hij koos omdat het niks betekent, niet uit te spreken is en geen acronym is, omdat die letters in geen enkel woord in die volgorde voorkomen en omdat de hoofdletters en kleine letters ervan ongeveer dezelfde vorm hebben („de L is ook een mooie letter, maar daarvan lijkt de kleine letter op een hoofdletter i”, aldus Munroe).

Xkcd.com is een waar bedevaartsoord voor nerds. De strips met stokpoppetjes in de hoofdrol gaan over wiskunde, programmeren, internet en, laten we zeggen, het leven, het heelal en de rest. Afgelopen week maakte Munroe onder meer grappen over manieren om een alinea tekst uit te vullen en over iemand die een fles in zee vindt met een briefje: ‘unsubscribe’. Er staat ook een probleempjesrubriek op de site; twee jaar geleden publiceerde Munroe daar een collectie van in zijn boek What If? (bijvoorbeeld: als je zomaar iemand belt en „gezondheid” zegt, wat is dan de kans dat diegene net geniest heeft?).

Buitenaards wezen

In zijn nieuwe, door Bill Gates bejubelde boek Dingenuitlegger legt Munroe ingewikkelde dingen uit – hoe een magnetron werkt, wat de organen doen, wat tektonische platen zijn – op grote zelfgemaakte tekeningen. „Ik maakte al blueprints voor ik strips tekende”, zegt hij. „De enige tekenles die ik heb gehad is technisch tekenen op de middelbare school.”

De gimmick van het boek is de simpele taal: Munroe gebruikt louter de duizend meest voorkomende woorden (in het Engels; zie inzet voor hoe de vertaling tot stand kwam). Dat werkt grappig en vervreemdend, want hij is weliswaar een meester-uitlegger, maar het wordt er niet automatisch simpeler op als je als lezer steeds moet puzzelen: oh, dus de ‘kapotbreker’ op deze tekening is de lever en de ‘bloedschoonmakers’ zijn de nieren.

Ik bedacht up goer als maffe naam voor een raket

„Soms is het effect inderdaad dat je op een nieuwe manier ergens naar kijkt”, zegt Munroe daarover. „Als kind dacht ik er altijd over na hoe ik dingen uit kon leggen aan een buitenaards wezen. Het betalen van een parkeerboete bijvoorbeeld. Daar valt zó veel aan uit te leggen! Geld, om te beginnen. Auto’s, en dat er regels zijn waar je die wel en niet mag zetten. En dat veel mensen boos kunnen worden als je een auto op een verkeerde plek zet, maar dat niet ál die mensen je ook echt geld kunnen laten betalen; dat kunnen alleen mensen met een bepaalde pet op. Als je zo denkt, zie je in wat voor rare wereld we eigenlijk leven. En hoe dingen ook anders zouden kunnen.”

Munroe, een natuurkundige die een tijdje bij NASA heeft gewerkt (hij leerde een robot obstakels te mijden), kwam op het idee voor dit boek nadat hij voor xkcd.com een tekening van de Saturnus V-raket had gemaakt. „Ik speelde Kerbal Space Program, een computerspel waarbij je zelf raketten moet bouwen, en daarin bedacht ik up goer [omhooggaander] als maffe naam voor een raket. Toen leek het me leuk om een strip te maken in de vorm van een blueprint van een raket waarbij je alle onderdelen heel simpel benoemt. En dat was verrassend moeilijk. Je mag ‘zuurstof’ niet gebruiken, dus dat wordt dan ‘het deel van de lucht dat je nodig hebt om te ademen zonder de andere delen’. ‘Waterstof’ wordt ‘het soort lucht dat een keer een grote luchtzak verbrandde waardoor er mensen doodgingen’.” Dat laatste gaat over de ramp met de Hindenburg-zeppelin in 1937.

„Het was zo’n interessante oefening” , zegt Munroe, „dat ik daarna dacht: wat kan ik nog meer op deze manier uitleggen?”En zo leidde de Up Goer Five-strip (xkcd.com/1133) tot dit boek.

Boodschap terug in de tijd

Dingenuitlegger is niet per se bedoeld voor mensen met een kleine woordenschat, zegt Munroe. „Mensen vragen me altijd wie mijn beoogde publiek is en ik weet nooit wat ik dan moet zeggen. Het is eigenlijk iedereen die iets niet weet, bijvoorbeeld hoe een balpen nou precies werkt, maar die dat wel interessant vindt. Ik denk altijd aan mezelf voordat ik heb uitgezocht hoe iets zit – alsof ik een boodschap terug in de tijd stuur. Soms moet ik heel goed nadenken hoe ik iets in simpele woorden kan zeggen zodat het toch duidelijk is. En soms beschrijf ik iets wat de meeste mensen wel kennen, en dan is het meer dat ik met een simpele grappige naam moet komen waarvan je moet raden wat het is. Een beetje zoals bij een cryptogram, ja.” Zie ook de organentekening hiernaast.

Munroe grapte op zijn blog dat hij na het schrijven van dit boek zelf ook alleen nog maar in heel simpele woorden kon praten. „Maar de waarheid is”, zegt hij, „dat ik zelfs na heel lang in zulke eenvoudige taal te hebben geschreven nog steeds woorden gebruikte die niet op de lijst van duizend meest gebruikte woorden voorkwamen. Op de laatste schrijfdag heb ik bijvoorbeeld drie keer het woord ‘astronaut’ gebruikt. Omdat ik vaak over de ruimte schrijf, dacht ik dat dat een simpel woord was.” Het werd ‘mens’ of ‘persoon’. „Als het al over een ruimteschip gaat is dat duidelijk genoeg.”

Het is moeilijk je te herinneren hoe het was om iets niet te weten, zegt Munroe. „Dokters hebben dat de hele tijd. Laatst bleek dat veel mensen niet begrijpen wat antibioticaresistentie is. Ze dachten dat het betekende dat hun lichaam resistent was, dat het dus alleen een probleem voor henzelf was.” Maar het betekent dat bacteriën niet meer doodgaan van bepaalde soorten antibiotica; het is een volksgezondheidsprobleem. „Dat veel mensen dat niet wisten was een schok voor de onderzoekers, want die hadden in hun communicatie alleen geprobeerd het verschil duidelijk te maken tussen virussen, die niet doodgaan van antibiotica, en bacteriën.”

Expres dom lijken

Is het Munroes doel om mensen eenvoudiger te laten praten, zodat we elkaar beter begrijpen? Hij denkt even na. „Ik heb in de loop der jaren geleerd”, zegt hij dan, „dat in de wetenschappelijke wereld en op internet de druk en angst om niet dom te lijken heel groot zijn. Daardoor durven sommige mensen misschien geen vragen meer te stellen. Of mensen gaan anderen op onaardige toon corrigeren. Actually, beginnen ze dan.. Of: technicallyTechnically is een tomaat een groente. Technically is de aarde geen bol maar een ‘oblate sferoïde’ – hij is afgeplat aan de polen. Soms is zo’n verbetering wel belangrijk, maar meestal niet, en meestal is het ook niet bedoeld om mensen iets te leren maar om te laten zien dat je iets weet. Dus ik gebruik ook graag simpele woorden om niet bang te zijn om dom te lijken; ik lijk expres dom.”

Maar als iemand bijvoorbeeld veel spelfouten maakt, komt dat écht dom over. „Ja”, zegt Munroe, „alles aan communicatie communiceert nu eenmaal iets. Ook je accent, zelfs je kapsel. En het is goed om zo te leren communiceren dat je de indruk maakt die je wilt maken en dat je een idee in het hoofd van een ander krijgt op een manier die jij wilt. Maar dat betekent nog niet dat het een publieke dienst is om anderen te corrigeren. Soms maken mensen die dat doen zelf ook fouten doordat ze hypercorrect willen zijn. Dan schrijven ze bijvoorbeeld habanero, dat is een soort hete peper, met een tilde, omdat het uit het Spaans komt.”

De tijd is om, Munroe heeft nog meer interviews, en daarna gaat hij Amsterdam in met zijn nieuwe camera met 2000mm-lens. Vogels fotograferen die zo hoog vliegen dat je ze niet goed kunt zien, liefst roofvogels – en dan op de foto kijken wat het is. In Duitsland, waar hij net vandaan komt, heeft hij al buizerds gezien, en haviken en een torenvalk. Nu nog een Nederlandse roofvogel.