Angst als wapen: van alle tijden en effectief

Er was deze week weer van alles te doen over de Dodenherdenking. Moet je stil zijn of niet? En waarom eigenlijk? Die vragen blijven relevant, omdat het antwoord in heel Europa ook niets aan relevantie heeft verloren.

Lees bijvoorbeeld het boek Nuremberg Diary, geschreven door de Amerikaanse psycholoog Gustave Gilbert. Gilbert, die in 1911 in New York werd geboren en overleed in 1977, werd tijdens de Tweede Wereldoorlog te werk gesteld bij de Amerikaanse militaire inlichtingendienst. Want als zoon van Oostenrijks-Joodse migranten sprak hij goed Duits. In 1945, toen de oorlog voorbij was, werd hij naar Neurenberg gestuurd omdat ze daar vertalers nodig hadden voor het militaire tribunaal waar Duitse gevangenen werden berecht. Daar, in de gevangenis, voerde Gilbert lange gesprekken met nazi-kopstukken als Hermann Göring, Joachim von Ribbentrop en Rudolf Hess.

gruyter__caroline_de_11-2013_025

Göring, voormalig opperbevelhebber van de Luftwaffe en Rijksmaarschalk, was geruime tijd de tweede man onder Adolf Hitler. Hij pleegde in 1946 zelfmoord in de gevangenis, de dag voor hij zou worden opgehangen. Aanvankelijk vertelde Gilbert de gevangenen niet dat hij Joods was, omdat hij dacht dat ze dan niet met hem zouden willen praten. Na verloop van tijd deed hij het toch. De meesten bleken daar geen punt van te maken. Ook Göring niet. Hij zei dat hij nooit antisemiet was geweest.

Rond de paasdagen van 1946 ontspon zich een discussie tussen Gilbert en Goering over de vraag hoe politieke leiders erin slagen om het volk zover te krijgen dat het ten strijde trekt. Op 18 april noteerde Gilbert deze dialoog:

Göring:

„Natuurlijk, gewone mensen willen geen oorlog. Waarom zou een arme sloeber op een boerderij zijn leven riskeren in een oorlog als het beste wat hij eruit kan slepen is dat hij heelhuids terug komt op die boerderij. Natuurlijk willen gewone mensen geen oorlog. Niet in Rusland, niet in Engeland, Amerika of zelfs Duitsland. Dat is helder. Maar het zijn de leiders van een land die het beleid bepalen en het is altijd vrij simpel om mensen mee te slepen, zowel in een democratie als in een fascistische dictatuur, zowel in een parlement als in een communistische dictatuur.”

Tip van Göring: zeg dat de pacifisten slechte patriotten zijn, een gevaar voor het land

Gilbert: „Er is een verschil. In een democratie hebben mensen hier toch wel enige invloed op via gekozen volksvertegenwoordigers, en in de Verenigde Staten kan alleen het Congres de staat van oorlog uitroepen.”

Göring: „O, dat is allemaal goed en wel, maar je kunt mensen altijd zover krijgen dat ze gaan doen wat de leiders willen. Dat is makkelijk. Alles wat je moet doen, is hen vertellen dat ze worden aangevallen en de pacifisten in de hoek zetten, omdat het geen goede patriotten zouden zijn die het land in gevaar brengen. Dit werkt in elk land, op dezelfde manier.”

Niemand beweert dat Europese leiders het volk weer voorbereiden op een oorlog. Maar het thema van de angst en wat die met mensen doet als ze erdoor worden gegrepen, is nooit uit de tijd. Dit gaat over de condition humaine.

Gelukkig hangen wij geen varkenskoppen bij asielzoekerscentra, worden vluchtelingen overal humaan opgevangen en doen politici in heel Europa hun best om angsten van burgers te temperen in plaats van ze aan te wakkeren. Waarom zou het dan nodig zijn om ze erop te wijzen de lessen van de geschiedenis ter harte te nemen.

Maar wie weet heeft de volgende generatie er iets aan om het één keer per jaar even te horen.