Turkse paleiscoup legt druk op EU

Vertrek Davutoglu Europa hoopte op een koerswending in Turkije. Met het vertrek van de premier vervliegt die hoop.

Foto AFP

President Recep Tayyip Erdogan wil de macht niet delen. De Turkse premier Ahmet Davutoglu moet het veld ruimen en treedt op 22 mei af als partijleider en premier. Daarmee verliest de EU een gematigde Turkse gesprekspartner.

Europese regeringsleiders hadden al grote moeite om het vluchtelingenakkoord met Turkije te verdedigen. Met name de opstelling van president Erdogan geeft steeds opnieuw aanleiding tot lastige vragen over het soort regime waarmee de EU zaken doet. De hoop was dat nauwere samenwerking met de EU zou zorgen voor hervormingen en een meer pro-Europese koers van de Turkse regering. Davutoglu was de belichaming van die belofte.

In de relatie met de EU leken Davutoglu en Erdogan tot nu toe good cop, bad cop te spelen. Erdogan was daarbij de dreigende sjacheraar met lange tenen die voortdurend liet weten dat niemand hem en de Turken de les heeft te lezen. Davutoglu was de minzaam glimlachende academicus die intussen door Europa gewenste wetswijzigingen stug doorvoerde.

Daaruit putten niet alleen Europeanen, maar ook veel Turken de hoop dat het vluchtelingenakkoord zou zorgen voor een koerswending. De populariteit van Davutoglu nam toe.

Autoritaire koers Erdogan

Het plotselinge vertrek van de premier doet die hoop vervliegen. De manier waarop Davutoglu naar de uitgang is gewerkt, is tekenend voor de autoritaire koers van Erdogan, die dit jaar met een omstreden grondwetswijziging zijn macht verder wil vergroten door een presidentieel systeem in te voeren. Een sterke premier en een sterke president naast elkaar is volgens hem onwerkbaar. Turkse oppositiepartijen spreken van een ‘paleiscoup’, een verwijzing naar het enorme presidentiële paleis in Ankara dat in opdracht van Erdogan is gebouwd.

Bij zijn aantreden in 2014 gold Davutoglu nog als marionet van Erdogan, die hij opvolgde. De twee werken al jaren nauw samen. Davutoglu was de voornaamste adviseur van Erdogan voor het buitenlands beleid en vervolgens minister van Buitenlandse Zaken. Sinds hij premier is, vaart de vrome academicus echter een steeds onafhankelijkere koers.

Davutoglu laat als een van de weinigen binnen de regering zo nu en dan blijken dat hij andere inzichten heeft dan de president. Hij was het er niet mee eens dat vier ministers van regeringspartij AKP die werden verdacht van corruptie niet werden vervolgd. Hij sprak zich uit tegen de vervolging van academici die een verklaring hadden ondertekend waarin ze de regering opriepen opnieuw met de Koerdische PKK om tafel te gaan. Hij is meer geneigd die onderhandelingen met de PKK te hervatten.

En Davutoglu sloot vrijwel eigenhandig het akkoord met de Europese Unie over de aanpak van de vluchtelingencrisis. Met het voorstel dat Turkije alle illegale migranten terugneemt, verraste hij zowel de onderhandelaars in Brussel als naar verluidt Erdogan.

Turks parlement buitenspel

De groeiende spanningen kwamen deze week aan de oppervlakte. Dat gebeurde op een manier die typerend is voor de Turkse politiek op dit moment. De echte besluiten worden niet door het parlement, maar door partijorganen van de AKP genomen.

Terwijl Davutoglu op 28 april in Qatar was om een akkoord te tekenen voor het openen van een gezamenlijke militaire basis daar, ontnam het centrale comité van de AKP hem onverwacht de bevoegdheid om op regionaal niveau benoemingen te doen. Kort daarop werd een anonieme blogpost online gezet waarin een schijnbaar goed geïnformeerde insider namens Erdogan – consequent ‘de BAAS’ genoemd – zijn gal spuwt over de premier. Davutoglu zou zich als een verrader tegen de baas hebben gekeerd.

Niets illustreerde de machtsverhoudingen beter dan de verklaring die Davutoglu zelf gaf. Hij verdedigde zijn beleid, maar betuigde ook zijn levenslange loyaliteit aan de president. Zo zijn de verhoudingen in Turkije. De EU zal het ermee moeten doen.