Africa rising? Weer dreigt hongerramp

Hulp en lokale boeren Afrika kampt met grootste droogte in 50 jaar. Helpt hulp op termijn wel?

Foto Reuters

De foto’s van uitgemergelde Afrikanen prijken weer op de voorpagina’s. De collectebus rammelt. Het Nederlandse Rode Kruis begon deze week een inzamelingsactie voor hulp aan 42 miljoen Afrikanen die worden bedreigd door voedseltekorten. El Niño heeft de oceaanwateren rond het continent zo verwarmd dat grote delen in het oosten en zuiden van Afrika kampen met de grootste droogte in vijftig jaar. De internationale gemeenschap schiet te hulp om een catastrofe te voorkomen: wat kan daar mis mee zijn?

Africa_Rising620

Er is natuurlijk het probleem met de narratief van de afgelopen jaren. ‘Africa is rising’, schreven de tijdschriften als Time en The Economist optimistisch op hun voorpagina’s, geïllustreerd door foto’s van een succesvolle middenklasse. Die vertelling maakt nu plaats voor een cliché dat we al kenden.

Afrika, alsof het een land is, moet weer eens gered worden door wit medeleven. Een woud aan websites, blogs en Facebook-berichten veegt dagelijks de vloer aan met die beeldvorming. Maar daarmee zijn de miljoenen op het platteland van Swaziland, Zimbabwe, Malawi of Mozambique nog niet geholpen.

„Als er een noodsituatie is, moet je helpen”, zegt voedingsdeskundige Gracy Santos, die al jaren werkt met grote donoren als de Wereldbank en Unicef in Mozambique.

„Als je iemand ziet verdrinken in een zwembad, is dat niet het moment om hem te gaan leren zwemmen. Dan spring je erin.”

Heeft de inzameling van het Nederlandse Rode Kruis zin? Als de claim van het Rode Kruis al zou kloppen dat 42 miljoen Afrikanen voedselhulp nodig hebben, hoeven ze op weinig te rekenen.

Op de website claimt de organisatie te hopen op het geopende nummer 11 miljoen euro binnen te halen. Dat is iets meer dan een kwartje per slachtoffer.

Het Internationale Rode Kruis claimde in oktober 60 miljoen Afrikanen te moeten helpen. Dan zou minder dan 15 cent per slachtoffer overblijven.

Dat een paar maanden later sprake is van ruim 20 miljoen minder slachtoffers geeft aan dat het Rode Kruis meent dat het beter gaat. Of dat de cijfers slechts een onbetrouwbare schatting zijn.

En waarom nu pas? De gevolgen van El Niño waren vorig jaar na de winter op het zuidelijk halfrond in augustus overal zichtbaar. Tot in het zuiden van Zuid-Afrika waren rivieren opgedroogd en landbouwgronden verscheurd.

De president van Zimbabwe, Robert Mugabe, kondigde in februari al de noodtoestand in zijn land af, ondanks zijn weerzin tegen westerse bemoeienis. Sindsdien ontvingen een miljoen Zimbabweanen hulp van het Wereldvoedselprogramma van de VN.

Volgens een woordvoerder van het Nederlandse Rode Kruis werd de situatie alarmerend „doordat de regens in maart zo tegenvielen dat we moesten opschalen met hulp”. Voedselhulp is geen oplossing voor lange termijn, en kan de situatie verergeren.

Animatie-42-miljoen

Boeren in problemen door hulp

Het dumpen van goedkoop voedsel kan voor boeren in het ontvangende land grote problemen veroorzaken: zij kunnen niet concurreren en gaan failliet. Daardoor wordt de voedselonzekerheid op lange termijn nog groter. Het Nederlandse Rode Kruis zegt geld over te maken aan het lokale Rode Kruis in de getroffen gebieden die voedsel inkoopt. Een woordvoerder verzekert dat de voedselhulp in Ethiopië „in ieder geval in de regio wordt ingekocht”.

Voedseltekorten zijn er ook zonder El Niño: ze zijn permanent. Volgens de VN lijden wereldwijd 850 miljoen mensen aldoor aan de gevolgen van voedseltekorten. Volgens het Wereldvoedselprogramma is een derde van de Mozambikanen „chronisch onzeker van voedsel”.

water

De tekorten zijn ook het gevolg van falend regeringsbeleid: de regering verzuimt boeren bij te staan met training, zaden of bemesting. Malawi exporteerde jarenlang voedsel, ondanks tekorten. In Zimbabwe hebben door het verdrijven van grote (blanke) boeren weliswaar 250.000 nieuwe boeren toegang gekregen tot land, maar de voormalige voedselschuur Zimbabwe produceert volgens regeringskrant Herald per hectare slechts eenderde van het gemiddelde in buurlanden Zambia en Malawi. Voedselhulp compenseert dit falen van de overheid, maar lost het niet op.

Voedseltekorten zijn niet alleen het gevolg van tegenvallende oogsten, maar ook van stijgende prijzen.

De belangrijkste oorzaak van ondervoeding is buiten handbereik van lokale regeringen. Nationale munten als de kwacha in Zambia verloren in 2015 meer dan de helft van de waarde ten opzichte van de dollar en de euro door dalende grondstofprijzen. Tussen 2012 en 2014 stegen voedselprijzen al met bijna 50 procent. Dit is het beeld in heel Zuidelijk Afrika. Voedselhulp wordt vaak te koop aangeboden aan regeringen, tegen stijgende prijzen die arme landen met groeiende schulden opzadelen. Ook de voedselhulp van het Rode Kruis wordt ingekocht. De organisatie zegt dit zo veel mogelijk lokaal te willen doen.