Vertrek Davutoglu tekenend voor autoritaire koers Erdogan

‘Paleiscoup’ Sinds Davutoglu premier is, vaart de vrome academicus een steeds onafhankelijkere koers. Dat bevalt de machtigste man van het land maar niets.

Erdogan en Davutoglu vorige maand samen in een dienstauto. Foto AP / Kayhan Ozer

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan wil de macht niet delen. Premier Ahmet Davutoglu moet het veld ruimen. Hij maakte donderdag bekend dat hij op 22 mei aftreedt als premier en leider van de AKP, de regeringspartij die mede door Erdogan is opgericht.

Bij zijn aantreden in 2014 gold Davutoglu nog als marionet van Erdogan, die hij opvolgde. De twee werken al jaren nauw samen. Davutoglu was de voornaamste adviseur van Erdogan voor het buitenlands beleid en vervolgens minister van Buitenlandse Zaken. Sinds hij premier is vaart de vrome academicus echter een steeds onafhankelijkere koers. Dat bevalt de machtigste man van het land maar niets.

‘Paleiscoup’

Het vertrek van de premier waarmee de Europese Unie prettig zaken deed is tekenend voor de autoritaire koers van Erdogan. Turkse oppositiepartijen spreken van een ‘paleiscoup’.

Davutoglu is een van de weinigen binnen de regering die zo nu en dan openlijk laat blijken dat hij andere inzichten heeft dan de president. Hij was het er niet mee eens dat vier ministers van regeringspartij AKP die werden verdacht van corruptie niet werden vervolgd. Hij sprak zich uit tegen de vervolging van academici die een verklaring hadden ondertekend waarin ze de regering opriepen opnieuw met de Koerdische PKK om tafel te gaan. Hij is meer geneigd die onderhandelingen met de PKK te hervatten.

En Davutoglu sloot vrijwel eigenhandig het akkoord met de Europese Unie over de aanpak van de vluchtelingencrisis. Met het voorstel dat Turkije op voorwaarden álle illegale migranten terugneemt verraste hij zowel de onderhandelaars in Brussel als naar verluidt Erdogan.

De spanningen kwamen deze week aan de oppervlakte. Dat gebeurde op een manier die typerend is voor de Turkse politiek op dit moment. Iedereen kijkt naar het presidentieel paleis en probeert de tekenen te interpreteren die daar vandaan komen. Het is een beetje zoals de Turkse traditie om aan de hand van koffiedrab de toekomst te voorspellen.

‘Verrader tegen de baas’

Terwijl Davutoglu op 28 april in Qatar was om een akkoord te tekenen voor het openen van een gezamenlijke militaire basis daar, ontnam het centrale comité van de AKP hem onverwacht de belangrijke bevoegdheid om op regionaal niveau benoemingen te doen. Kort daarop werd een anonieme blogpost online gezet waarin een schijnbaar goed geïnformeerde insider namens Erdogan – die hij consequent ‘de BAAS’ noemt - zijn gal spuit over de premier. Davutoglu zou zich als een verrader tegen de baas hebben gekeerd. En dat terwijl hij zonder hem niets zou zijn geweest. Toen een overleg tussen de twee onverwacht werd vervroegd van donderdag naar woensdagavond was de crisis officieel.

De uitkomst van het beraad was volgens AKP-bronnen in Turkse media dat de twee, ondanks bemiddeling door onder meer de parlementsvoorzitter, niet meer samen kunnen werken. Davutoglu treedt niet gelijk af, waarop wel werd gespeculeerd. In plaats daarvan is besloten een speciaal partijcongres te organiseren op 22 mei voor het kiezen van een nieuwe partijleider en premier. Davutoglu is geen kandidaat, bevestigde hij donderdagmiddag. “Ik heb besloten dat voor de eenheid (van de regeringspartij) een verandering van voorzitter meer passend zou zijn.”

Erdogan heeft formeel geen positie meer binnen de AKP. Als president hoort hij boven de partijen te staan. Niemand binnen Turkije twijfelt er echter aan dat de AKP meer dan ooit zijn organisatie is. Andere machtige partijleden en medeoprichters, zoals ex-president Abdullah Gül, zijn de afgelopen jaren aan de kant gezet of hebben het zwijgen toegedaan. Dat waren de mensen die de meer pro-Europese gematigde koers binnen de partij vertegenwoordigden die ook Ahmet Davutoglu voorstaat. Zij zouden ook meer vertrouwen genieten van het machtige leger en de inlichtingendienst MIT.

Onvrede over dominantie Erdogan

Over de dominantie van Erdogan in de partij is al langer onvrede. Toen eerder dit jaar een nieuw dagblad werd opgericht, Karar, waar gematigde AKP-ers achter zouden zitten, voedde dat de geruchten over een breuk binnen de AKP. De huidige machtsstrijd lijkt een laatste kans voor de gematigde vleugel om te voorkomen dat de AKP een eenmansbeweging wordt. Tijdens zijn persverklaring donderdagmiddag ontkrachtte Davutoglu echter speculaties over een splitsing van de partij onder zijn leiderschap.

Volgens politiek commentatoren in Turkije heeft Erdogan de afgelopen weken geconcludeerd dat Davutoglu zijn plannen voor machtsuitbreiding in de weg staat. Erdogan wil de grondwet aanpassen en een presidentieel systeem invoeren, vergelijkbaar met dat in Frankrijk. Dat is ook een officieel standpunt van de AKP en van Davutoglu, wiens positie daarbij aan belang zou inboeten. Davutoglu steunde dat echter niet kritiekloos en draalde in de ogen van de president.

In de getroebleerde verhouding lijkt ook jaloezie een rol te spelen. Buitenlandse regeringen, vooral in de EU, vinden het een stuk prettiger om met Davutoglu zaken te doen dan met de inmiddels omstreden president. Zijn frequente contacten met onder meer Angela Merkel stralen gunstig op de premier af. Hij wordt in Turkije gezien als de man die het land dichter bij de EU kan brengen en die onder meer het visumvrij reizen heeft weten binnen te slepen.

Zwak parlement

Erdogan geldt steeds meer als een bedreiging van dat perspectief. Hij is de man die zo vaak mogelijk benadrukt dat Europa Turkije niet de les heeft te lezen. Op opvolging van Davutoglu door een volgzamere Erdogan-adept maakt van Turkije voor de EU een onberekenbaardere onderhandelingspartner.

Turkije heeft een zwak parlement, dat bij belangrijke besluiten gemakkelijk wordt genegeerd. De juridische macht is volgzaam. Veel aanklagers proberen de machthebbers te plezieren. De persvrijheid in Turkije staat zwaar onder druk. Kritische media zijn de afgelopen maanden monddood gemaakt.

In die verhoudingen is Davutoglu vrijwel het enige tegenwicht. Met zijn aftreden zou een van de weinige remmen op de machtsuitbreiding van de president verdwijnen. Dat is om die reden slecht nieuws.