Realityserie Dictator is spannende televisie

Saluut aan de Geliefde Leider in ‘Dictator’ (BNN)

Het klassieke sociaal-psychologische Stanford-gevangenisexperiment (1971) heeft verschillende speelfilms geïnspireerd, waarvan het Duitse Das Experiment (2001) de bekendste was. De Zweedse televisie baseerde er een reality format op, Dictator. In de week van 4 en 5 mei zendt BNN in dagelijkse afleveringen de Nederlandse versie uit.

Zelden werd de Orwelliaanse term Big Brother door televisie zo letterlijk genomen. Acht jonge mannen en vrouwen worden opgesloten in een gevangenis en dag en nacht geobserveerd door twee zwijgende cameramannen en talloze surveillancecamera’s. De Geliefde Leider, die zich nooit laat zien, deelt vanaf beeldschermen en over de telefoon instructies en bevelen uit.

In het oorspronkelijke experiment verdeelde onderzoeker Philip Zimbardo de proefpersonen, geselecteerd op hun stabiliteit, willekeurig over twee groepen: de bewakers en de gedetineerden. Verbazingwekkend snel namen de eersten de rol van sadistische onderdrukkers aan en na zes dagen zag Zimbardo zich genoodzaakt het experiment voortijdig te beëindigen.

In Dictator lijken alle proefpersonen in hetzelfde schuitje te zitten, maar begint de manipulatie ook onmiddellijk. De gevangenen krijgen een uniform en raken snel hun identiteit kwijt. Door straffen en privileges worden de individuen tegen elkaar uitgespeeld. Ook nu blijkt weer de bereidheid tot het in naam van een onbekende leider benadelen van anderen zeer groot.

Voor de kijker duiden filosoof Bas Haring en psycholoog Fleur van der Maaten het gedrag. Vooral het uitdelen van munten, medailles (‘Gouden Zonnen’) en eretitels als Minister van Arbeid blijkt een probaat middel in de politiek van verdeel en heers. Dat al die beloningen niets concreets opleveren, maakt de gretigheid om ze na te jagen des te schrijnender.

Dit programma lijkt niet te willen onderzoeken of onder bepaalde omstandigheden mensen tot verraad in staat zijn. Dat is immers een gegeven. Eerder brengt het format in kaart wat de trucs zijn van de heerser en hoe beperkt de mogelijkheid is tot verzet. Als je bij rebellie van één groepslid iedereen straft, dan zal de groep immers snel overgaan tot zelf corrigeren van afwijkend gedrag.

Desalniettemin breekt er opstand uit en worden de plakkaten van de Geliefde Leider spontaan van de muur gerukt. Herkenbaar is de lichte hilariteit die ontstaat als je nee durft te zeggen, ondanks de angst. Lisette wordt telefonisch gesommeerd aan haar celplicht te voldoen, en antwoordt dan, proestend van de lach: „Neen, dank u wel!” Maar ze gaat!

Deze generatie is individualistischer dan de vorige, en dat blijkt ook een handicap bij het smeden van solidariteit. Benieuwd hoe dit gaat aflopen, het is spannende televisie, ondanks de voorspelbaarheid van het format.