Spanning loopt op tussen Erdogan en ‘marionet’ Davutoglu

Eind april werden Davutoglu belangrijkere bevoegdheden ontnomen, omdat hij een te onafhankelijke koers zou varen. Moet hij aftreden?

Erdogan en Davutoglu voor een crisisberaad in Ankara. Foto Reuters

De aanwijzingen stapelen zich op voor een conflict tussen de Turkse premier Ahmet Davutoglu en president Recep Tayyip Erdogan. Davutoglu gold bij zijn aantreden in 2014 als marionet van Erdogan. Hij vaart een steeds onafhankelijkere koers en dat bevalt de machtigste man van het land maar niets.

Het rommelt al langer. Davutoglu is een van de weinigen binnen de regering die zo nu en dan openlijk laat blijken dat hij andere inzichten heeft dan Erdogan. Hij was het er niet mee eens dat vier ministers van regeringspartij AKP die werden verdacht van corruptie niet werden vervolgd. Hij sprak zich uit tegen de vervolging van academici die een verklaring hadden ondertekend waarin ze de regering opriepen opnieuw met de Koerdische PKK om tafel te gaan. Hij is meer geneigd die onderhandelingen met de PKK te hervatten.

En Davutoglu sloot vrijwel eigenhandig het akkoord met de Europese Unie over de aanpak van de vluchtelingencrisis. Met het voorstel dat Turkije op voorwaarden álle illegale migranten terugneemt, verraste hij zowel de onderhandelaars in Brussel als naar verluidt Erdogan.

Koffiedrab

De spanningen kwamen deze week aan de oppervlakte. Dat gebeurde op een manier die typerend is voor de Turkse politiek op dit moment. Iedereen kijkt naar het presidentieel paleis en probeert de tekenen te interpreteren die daar vandaan komen. Het is een beetje zoals de Turkse traditie om aan de hand van koffiedrab de toekomst te voorspellen.

Terwijl Davutoglu op 28 april in Qatar was om een akkoord te tekenen voor het openen van een gezamenlijke militaire basis daar, ontnam het centrale comité van de AKP hem onverwacht een belangrijke bevoegdheid om benoemingen te doen. Kort daarop werd een anonieme blogpost online gezet waarin een schijnbaar goed geïnformeerde insider namens Erdogan – die hij consequent ‘de BAAS’ noemt - zijn gal spuit over de premier. Davutoglu zou zich tegen de baas hebben gekeerd. En dat terwijl hij zonder hem niets zou zijn geweest. Toen een overleg tussen de twee onverwacht werd vervroegd van donderdag naar woensdagavond was de crisis officieel.

Davutoglu trad na het beraad in het paleis niet plotseling af, maar dat heeft de speculaties niet doen verstommen. Donderdagochtend komt het centraal comité van de partij bijeen. Daarna zal Davutoglu een verklaring afgeven. Mogelijk treedt hij af als leider van de AKP en wordt later deze maand een partijcongres gehouden over zijn opvolging. Politiek commentatoren in Turkije denken dat Erdogan heeft geconcludeerd dat Davutoglu zijn plannen voor machtsuitbreiding in de weg staat.

Grondwetswijziging

Nu al is Erdogan een president die zich, veel meer dan zijn recente voorgangers, bemoeit met het dagelijks bestuur van het land. Deze week riep hij voor de zoveelste keer het kabinet bijeen voor een door hem voorgezeten kabinetsberaad. Het voorzitten van regeringsvergaderingen is een bevoegdheid waar zijn voorgangers nooit gebruik van maakten. Het zou de gebruikelijke gang van zaken worden als, zoals Erdogan wil, de grondwet wordt gewijzigd en een presidentieel systeem ingevoerd.

Invoering van een presidentieel systeem is een officieel standpunt van regeringspartij AKP, mede opgericht door Erdogan. De meeste oppositiepartijen zijn er fel tegen. Ook Davutoglu, wiens positie aan belang zou inboeten, steunt de systeemwijziging die het Turkse model meer op het Franse moet doen lijken. Maar niet kritiekloos, blijkt uit zijn speeches. En hij maakt er duidelijk minder haast mee dan Erdogan. Die zou zich storen aan het gedraal van de premier.

Erdogan en Davutoglu werken al jaren nauw samen. Davutoglu, een academicus, adviseerde Erdogan op het gebied van buitenlandse zaken. Hij werd vervolgens benoemd tot minister van Buitenlandse Zaken en aansluitend tot opvolger van Erdogan als premier. Beide staan bekend als zeer vrome conservatieven.

Jaloezie

In de getroebleerde verhouding lijkt ook jaloezie een rol te spelen. Buitenlandse regeringen, vooral in de EU, vinden het een stuk prettiger om met Davutoglu zaken te doen dan met de inmiddels omstreden president. Zijn frequente contacten met onder meer Angela Merkel stralen gunstig op Davutoglu af. Hij wordt in Turkije gezien als de man die het land dichter bij de EU kan brengen en die onder meer het visumvrij reizen heeft weten binnen te slepen. Erdogan geldt steeds meer als een bedreiging van dat perspectief.

Een eventueel vertrek van Davutoglu zou om die reden slecht nieuws zijn. In zijn plaats zou een volgzamere Erdogan-adept worden benoemd. Mogelijk zelfs zijn schoonzoon, die nu al minister van energie is.

Zwak parlement

Turkije heeft een zwak parlement, dat bij belangrijke besluiten gemakkelijk wordt genegeerd. De juridische macht is volgzaam. Veel aanklagers proberen de machthebbers te plezieren. De persvrijheid in Turkije staat zwaar onder druk. Kritische media zijn de afgelopen maanden monddood gemaakt.

In die verhoudingen is Davutoglu vrijwel het enige tegenwicht. Met zijn aftreden zou een van de weinige remmen op de machtsuitbreiding van de president verdwijnen. Dat is om die reden slecht nieuws.