Scientology is de ultieme Amerikaanse subcultuur

Interview Louis Theroux Het gesloten Scientology van binnenuit: dat was Theroux’ Heilige Graal. Hij verzon een list.

Foto Robin Utrecht

Zo gesloten en paranoïde was zelfs voor Louis Theroux nieuw. En juist daarom was de Kerk van Scientology zijn ‘Heilige Graal’: een verhaal dat hij móést vertellen, maar dat steeds buiten zijn bereik bleef.

Scientology is de ultieme Amerikaanse subcultuur, stelt hij maandag in Amsterdam, waar hij interviews geeft over zijn eerste bioscoopdocumentaire, My Scientology Movie. Theroux wilde de sekte van binnenuit verkennen, had daarover al in 2002 „best prettige gesprekken” en kreeg een rondleiding door het Celebrity Centre van Hollywood, het kasteeltje waar Tom Cruise en John Travolta werden bekeerd. Theroux: „Maar het liep dood, ze wilden me gewoon niet toelaten.”

Een tegenvaller voor de 45-jarige zoon van reisboekenschrijver Paul Theroux, die beroemd werd met BBC-documentaires over bizarre, soms gevaarlijke Amerikaanse subculturen. Met zijn slungelige lijf en jongensachtige, plagerige uitstraling weet Theroux ze doorgaans te ontwapenen, de swingers, neonazi’s, haatchristenen, survivalists of beroepsworstelaars. Zo niet Scientology, dat alles in zich verenigt wat Theroux boeit in Amerika. Hij somt op: „Een enorm vooruitstrevend land dat extreem religieus is. Het mekka van de geld- en consumptiecultuur dat zijn merken over de wereld verspreidt, of het nu Coca-Cola, Apple of Scientology is. Daarbij nog celebrity-cultuur en Hollywood: alles komt samen in Scientology. Ik ben niet uit op sensatie, ik wil gewoon echt weten hoe ze denken.”

Nadat filmproducer Simon Chinn hem warm had gemaakt voor een lange film over Scientology, ging jarenlang e-mail over en weer. Hoe toegang te krijgen? Verborgen camera’s passen niet bij de zeer aanwezige Theroux. Uiteindelijk besloot men Scientology uit de tent te lokken door in Hollywood audities te organiseren voor een fictieve film over Scientology, met name over de hardvochtige behandeling van vermeende interne vijanden – ‘supressive persons’ – door de 55-jarige leider David Miscavige.

Schaduwboksen

Het leidt tot een potje schaduwboksen met Scientology, maar Theroux werd nooit direct bedreigd. Wel klopte na de opnames de Londense politie op een zondagochtend aan. Theroux: „Ik was in mijn pyjama flensjes aan het bakken voor mijn kinderen. Volgens de politie liep ik gevaar, Scientology had daarover een tip doorgegeven, was het verhaal.” Vrij subtiel vergeleken met vroeger, toen de sekte critici intimideerde, belasterde of zelfs huisdieren vergiftigde. In 1977 onthulde de FBI ‘Operatie Sneeuwwitje’: systematische inbraak en infiltratie bij overheidsorganen. Intimidatie neemt sindsdien eerder de vorm aan van juridische procedures. Theroux: „Er hangt al heel lang iets geheimzinnigs, griezeligs én ridicuuls rond Scientology. Toen ik op mijn 21ste mijn oom in Los Angeles bezocht, vertelde hij op fluistertoon dat gebouwen van Scientology hekken hebben die naar binnen buigen. Niet tegen inbrekers, maar om de gelovigen gevangen te houden.” Hij denkt dat geheimzinnigheid Scientology ook aantrekkelijk maakt. „De pers wil weten: wat gebeurt daar? Het is fascinerend, zoals de Manson-familie of het Vaticaan. En daardoor worden mensen ook nieuwsgierig. Je wilt in het geheim ingewijd worden. Leden denken dat als je betaalt steeds meer verborgen mysteries worden onthuld.”

Opgericht door pulpschrijver L. Ron Hubbard, borduurde de Kerk van Scientology sinds 1955 voort op diens spirituele zelfhulpboek Dianetics, een mix van oosterse spiritualiteit, managementjargon en sciencefiction. Gewone leden doorlopen tegen forse betaling ‘The Bridge’, een eindeloos traject van cursussen, zelfstudie en vooral ‘audits’, een biecht met hulp van een zogeheten E-meter, die je spirituele toestand meet. Kern van Scientology is Sea Org, een onbezoldigde kloosterorde met leden die contracten voor een miljard jaar tekenen.

Theroux: „Leden van Sea Org dragen marine-uniformen, komen zelden buiten en gehoorzamen onvoorwaardelijk. Afvalligen zeggen achteraf dat het een nachtmerrie is: terreur, uitbuiting, repressie. Maar waarom bleven ze dan? Het lijkt me vooral inertie. Je hebt zoveel tijd en energie in Sea Org gestoken dat het je leven definieert. Al je vrienden, contacten, herinneringen zijn ermee verstrengeld, uitstappen is spirituele zelfmoord.”

Die geheimzinnigheid werkt in hun voordeel

Voorspelbare agressie

Daarom liet de halve top van Scientology zich in 2004, toen hun opvliegende leider Miscavige een zuivering doorvoerde, zich ook maanden- of zelfs jarenlang uitschelden, vernederen, afpeigeren en mishandelen in The Hole, een miserabel, heet gebouw vol mieren op landgoed Gold Base in Californië. Geheel vrijwillig. Tot het te erg werd en Marty Rathbun, als inspecteur-generaal zelf een bullebak, vluchtte. Maar hij sloeg aan het bloggen en werd ondanks stalken en intimidatie een soort baken voor afvalligen. Theroux: „Ik denk dat internet Scientology nekt. Er is nu een netwerk van ex-leden ontstaan, je staat er niet alleen voor als je vertrekt.”

Scientology reageert met voorspelbare agressie op Theroux’ audities in Hollywood: met schaduwen en stalken met een ingehuurde cameraploeg. Dat leidt tot koddige ‘Mexican standoffs’ waarbij cameraploegen van Theroux en Scientology elkaar onder schot houden en anderen dat weer filmen met mobiele telefoons. Het leidt niet tot contact, maar toont de modus operandi van Scientology, die Theroux ook fanatiek dwarszit als hij hoofdkwartier Gold Base filmt, een soort Disneyland met de omheining – sensors, schijnwerpers, prikkeldraad – van een concentratiekamp.

Theroux wilde naar eigen zeggen met zijn audities niet alleen Scientology uit de tent lokken. „Ik wilde ze niet goedkoop of infantiel provoceren, het is ook bedoeld als therapeutisch rollenspel voor afvalligen als Marty Rathbun. Waarom liet hij zich zo vernederen? Hoe ziet hij zijn eigen rol?” Maar die enscenering van misstanden in ‘The Hole’ zijn eerder lachwekkend dan verhelderend: mensen die op bevel de vloer likken, voor bijzettafeltje spelen of een hectische stoelendans doen op Bohemian Rhapsody. Even deerniswekkend zijn de veteranen van Sea Org die Rathbun op een vliegveld met hysterische ogen verwijten toeschreeuwen: „Niemand mist je, je bent zielig.”

David Miscavige

Is Scientology zo naar binnen gekeerd dat het ze ontgaat hoe afstotelijk dat gedrag overkomt? „Misschien kan het ze niets schelen”, oppert Theroux. „Het enige publiek op wie ze indruk willen maken, is hun leider, David Miscavige.” Geen brede basis voor een wereldreligie: Scientology, dat miljoenen leden claimt, is in de 21ste eeuw waarschijnlijk van zo’n 50.000 naar 20.000 leden gekrompen.

„Maar Scientology beschikt nog altijd wel over miljarden dollars, vastgoed en steenrijke, vrijgevige volgelingen”, zegt Theroux, die geen potentieel voor een doodscultus als Jim Jones’ Peoples Temple of Aum Shinrikyo ziet. „In doodssektes voert de charismatische goeroe zijn volgelingen het ravijn in. Maar David Miscavige heeft niets toegevoegd aan Scientology: de bijbel is geschreven door stichter L. Ron Hubbard, en die stierf in 1986. Miscavige noemt zich ‘bestuursvoorzitter’ en straalt meer Steve Jobs uit dan Jim Jones. Zo’n leider volg je niet in het graf.”