Boko Haram wint: de scholen in Nigeria zijn kapot

Interview Mausi Segun, onderzoeker HRW Een hele generatie kinderen krijgt geen onderwijs in Nigeria. De missie van Boko Haram is geslaagd.

Nigeriaanse meisjes op een school in een vluchtelingenkamp in Yola. Veel kinderen zijn verstoken van onderwijs. Foto Andrew Harnik/AP

Wie de naam Boko Haram hoort, denkt aan de Chibok-meisjes: de 276 schoolmeisjes die de islamitische terreurgroep Boko Haram twee jaar geleden tijdens examentijd ontvoerde in het noordoosten van Nigeria. Van hen zijn er 219 nog steeds spoorloos, ondanks de campagne #BringBackOurGirls, die op sociale media ook internationaal veel weerklank kreeg.

Maar de Chibok-meisjes zijn lang niet de enige slachtoffers van het geweld dat sinds 2009, toen Boko Haram zijn aanvallen opvoerde, aan zo’n 10.000 burgers het leven heeft gekost. Een hele generatie kinderen is verstoken geraakt van scholing. Hun toekomst ligt in duigen. Dat schrijft de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) in een pas verschenen rapport over de aanvallen op het onderwijs.

Tussen 2009 en 2015 zijn meer dan 910 scholen in puin geslagen of in brand gestoken en hebben daarnaast zeker 1.500 scholen hun deuren moeten sluiten. Ten minste 611 onderwijzers zijn vermoord, 19.000 zijn op de vlucht geslagen.

Nog eens 2.000 mensen, onder wie veel schoolkinderen, zijn weggevoerd door de rebellen. In totaal zijn zo’n 952.000 schoolkinderen van huis en haard verdreven. Ze krijgen niet of nauwelijks les meer.

De meisjes van Chibok zijn lang niet de enige slachtoffers van Boko Haram

Boko Haram betekent in het Hausa, de dominante taal in het noorden, zoiets als ‘westers onderwijs is verboden’. „Eigenlijk kun je zeggen dat Boko Haram erin is geslaagd zijn doelstelling, het stilleggen van het onderwijs, te verwezenlijken”, zegt de Nigeriaanse Mausi Segun, opsteller van het onderzoeksrapport van HRW. Zij en haar team spraken getuigen en slachtoffers, van wie velen zijn gevlucht.

Traditioneel werd in het conservatieve, overwegend islamitische noorden van Nigeria altijd al met groot wantrouwen gekeken naar het moderne, op westerse leest gestoelde onderwijs. Het werd beschouwd als een middel van missionarissen om de bevolking te kerstenen, zegt Segun, onlangs op bezoek in Nederland. „De situatie in Nigeria is het slechtst in het noorden, en de meest achtergestelde regio is het noordoosten. Daar gingen altijd al de minste kinderen naar school.”

Onderwijzers werden het eerste doelwit van Boko Haram, „want als er geen onderwijzers meer zijn, kunnen de kinderen ook niet meer naar school”. Nu lijkt het alsof de aanvallen zijn gestopt, „maar dat komt doordat er geen kinderen meer naar school gaan”.

Scholen zijn niet alleen doelwit van Boko Haram, legt Segun uit. Het Nigeriaanse leger, dat jacht maakte op de terroristen, heeft ze nu ingericht als uitvalsbases. Het zijn vaak de enige gebouwen met basisvoorzieningen, zoals toiletten en een keuken. De kans dat ze binnenkort weer zullen worden gebruikt voor hun oorspronkelijke functie, het onderwijzen van kinderen, is niet groot, denkt Segun.

President Muhammadu Buhari zei eind december dat Boko Haram „technisch” verslagen is. Wat bedoelde hij?

„Dat moet de regering uitleggen. Het leger heeft grote gebieden heroverd die in handen waren van Boko Haram. Maar dat betekent nog niet dat de overheid er controle over uitoefent.

„Tussen mei vorig jaar, toen Buhari aantrad als president, en eind maart zijn ten minste duizend burgers gedood. In veel gevallen doordat de lokale bevolking onbeschermd blijft tegen aanvallen van Boko Haram. Het leger houdt een nog groter aantal mensen in detentie.”

Boko Haram heeft zijn ‘kalifaat’ moeten opgeven, maar blijft gevaarlijk als guerrillabeweging?

„Boko Haram kon zo ver oprukken doordat het weinig tegenstand ondervond. Het is wel duidelijk dat de terreurgroep te ambitieus was. De groep had niet de mankracht en de vaardigheden om een groot gebied te controleren en fatsoenlijk te besturen. Er was geen sprake van economische ontwikkeling. In veel gebieden trokken de strijders gewoon van de ene plek naar de andere, en terroriseerden ze de bevolking alleen maar. Toen de veiligheidstroepen kwamen, trokken ze zich gewoon terug in de jungle.

„Er zijn nog altijd uitgestrekte gebieden waar ze hun bases hebben. In het Sambisawoud, in het noordoosten van Nigeria. Bij Gwoza, in het bergachtige gebied langs de grens met Kameroen. En in het noorden, langs de grens met Niger bij Damasak. Vorig jaar maart verdreven Tsjadische troepen Boko Haram uit Damasak. Pas deze maand probeerde het Nigeriaanse leger erheen te gaan. De laatste berichten zijn dat het leger er zware tegenstand ondervindt.”

Deze maand publiceerde Boko Haram een video van vijftien meisjes uit Chibok, die in december was opgenomen. Wat was daarvan de boodschap?

„Ik denk dat het gewoon een slimme zet was. Ik heb grote twijfels of die video echt in december is gemaakt, zoals een van de meisjes zegt. Vergelijk deze video met de eerste video die naar buiten werd gebracht na de ontvoering. De meisjes zien er bijna hetzelfde uit, zeer gezond en weldoorvoed. Zoiets kan ik me nauwelijks voorstellen na twee jaar.

„We hebben gehoord dat Boko Haram de video eerst aan de regering heeft gestuurd om te laten zien dat men bereid was tot onderhandelen. Er werd 60 miljoen dollar [52 miljoen euro] gevraagd voor de vrijlating van de Chibok-meisjes. Toen de regering niet reageerde omdat er geen enkel bewijs over het lot van de meisjes was, bracht Boko Haram de video naar buiten om de druk op te voeren.”

Heeft u begrip voor de houding van de regering?

„Zeker. De Nigeriaanse regering heeft tegenwoordig niet zo veel geld meer. Buhari reist naar China en naar westerse landen om te vragen om steun en het repatriëren van gestolen geld. Los daarvan: als je eenmaal begint met betalen, houdt het nooit op. Wat zal Boko Haram doen? Nog meer kinderen ontvoeren? Nog meer wapens en munitie kopen?”

Behalve het verslaan van Boko Haram heeft Buhari beloofd een eind te maken aan misdragingen van leger.

„Er is nog geen enkel onderzoek geweest naar vergrijpen of vervolging wegens mensenrechtenschendingen. Een aantal militairen is vervolgd voor desertie en lafheid, maar niet voor misdragingen jegens burgers.

„Het is lastig te zeggen of de mensenrechtenschendingen zijn gestopt. De meeste gebieden in het noordoosten zijn ontoegankelijk gemaakt. In plaatsen waar Boko Haram is verdreven, is de bevolking geëvacueerd en in kampen gestopt. Niemand weet wat er in die gebieden gebeurt.

„We hebben verhalen gehoord over soldaten die dorpen in brand steken, misschien om Boko Haram weg te houden. Er zijn ook berichten over arrestaties en massadetenties. En over het doden van jongeren van wie wordt gezegd dat ze strijders van Boko Haram zijn.

„Maar hoe kun je dat met zekerheid vaststellen? En we krijgen ook berichten over grote aantallen lijken die uit detentiefaciliteiten komen. Nog steeds. Er zijn nu veel meer plekken met geheime gevangenissen.”

Hoe reageert president Buhari?

„We krijgen niet de kans met hem te praten. We hebben gevraagd om gesprekken met de regering, maar er is nooit gelegenheid. We hebben commentaar gevraagd op onze bevindingen. Maar we hebben geen reactie gekregen.”