Turkije voldoet bijna aan EU-eisen

Visumplicht Mogen Turken zonder visum naar de EU reizen? Het ziet er wel naar uit, al is het een heikel punt voor het Europarlement.

De Europese Commissie betreedt woensdag een politiek mijnenveld. Brussel moet zich uitspreken over gevoelige dossiers, rondom vluchtelingen en grenzen, die niet alleen binnen EU-landen nieuwe politieke spanningen kunnen veroorzaken, maar ook daartussen, en die de wat herstelde rust rondom de vluchtelingencrisis kunnen verstoren.

Het meest heikele is de geplande afschaffing van de visumplicht voor Turken. Deze stap is onderdeel van de op 18 maart gesloten vluchtelingendeal met Ankara. Voorwaarde is wel dat Turkije aan álle 72 EU-criteria voor visa-liberalisatie voldoet. Eind maart leek dat onhaalbaar, toen had Turkije er 53 op zak, maar het land zette in de afgelopen weken alle zeilen bij en heeft er volgens ingewijden nog minder dan tien te gaan.

De afspraak is dat de afschaffing in juni ingaat, maar woensdag moet Frans Timmermans, de tweede man van de Commissie, al aangeven of dat haalbaar is. Dat zal stuurmanskunst vereisen. Als Timmermans groen licht geeft, is het verwijt dat hij de EU-principes te grabbel gooit, snel gemaakt. Slaat hij de deur dicht, dan brengt hij de hele deal in gevaar, juist nu deze leidt tot een forse afname van de migratie naar Griekenland.

Behalve het vluchtelingenakkoord staat ook de positie van de Turkse premier Davutoglu op het spel. Hij is de man met wie Europa constructief zaken bleek te kunnen doen, in tegenstelling tot de autocratische Turkse president Erdogan, die permanent strijd voert tegen de pro-Europese krachten binnen zijn AK-partij. Davutoglu heeft de visumliberalisatie nodig om zijn positie ten opzichte van Erdogan te verstevigen – en de EU heeft Davutoglu nodig.

Lidstaten willen zelf baas blijven

De Commissie moet woensdag ook aangeven hoe het verder moet met de asielregels. De sterke verschillen hierin tussen lidstaten droegen sterk bij aan de chaos rondom de vluchtelingencrisis, en alle politieke en sociale spanningen van dien. Maar voor harmonisatie is weinig animo: lidstaten willen zelf de baas blijven over hun asielbeleid. De Commissie zal dan ook voorstellen om veel bij het oude te laten, maar wel pleiten voor een ‘solidariteitsmechanisme’, wanneer landen onder de voet worden gelopen.

Aangezien het herhuisvesten van vluchtelingen in verschillende lidstaten, vooral in Oost-Europa, moeilijk ligt, en al helemaal op basis van verplichte quota, zou de Commissie de mogelijkheid willen bieden om dit ‘af te kopen’. Voor elke vluchteling die een land weigert, moet een ‘boete’ worden betaald – een van de bedragen die volgens de Financial Times de ronde doet is 250.000 euro. De discussie hierover belooft hard te worden. Voor een land als Polen, dat eerder toezegde om ruim 6.000 vluchtelingen op te nemen, zou de rekening uitkomen op 1,5 miljard euro.

Terwijl dit een kwestie van lange adem belooft te worden, dringt de tijd voor het besluit over visumliberalisatie. Timmermans zal woensdag naar verwachting zeggen dat Turkije goed bezig is, en dat juni als deadline haalbaar is, maar ook dat er niet aan de criteria wordt gemorreld. Davutoglu moet dus een eindsprint maken.

Tussen de hordes die Turkije nog moet nemen, zitten er een aantal die politiek explosief zijn. Zo moet het zijn anti-terreurwetgeving aanpassen, zodat die niet langer gebruikt kan worden om journalisten en andere kritische geesten te knevelen. Maar dat stuit op weerstand, nu het land zich geconfronteerd ziet met een golf van terroristische aanslagen. Ook moet Turkije vrije toegang gaan verlenen aan burgers van Cyprus, een land dat het deels bezet houdt en niet erkent als soevereine staat.

Biometrisch paspoort

Ook als het dat allemaal doet, wachten er nog struikelblokken in de EU zelf. Lidstaten zijn huiverig voor een grote toestroom van Turken. De Commissie minder: alleen Turken met een biometrisch paspoort kunnen straks zonder visum de EU in en die zijn duur, enkele honderden euro’s. Niet elke Turk kan dat betalen. Maar lidstaten hebben ook geen vertrouwen in Erdogan. Regels aanpassen is één, ze ook uitvoeren is wat anders. Om aan alle zorgen tegemoet te komen, komt er een noodrem-mechanisme, voor als blijkt dat te veel Turken hun toegestane verblijf van drie maanden overschrijden. Dit is overigens gebruikelijk: ook voor Oekraïners geldt dit.

Maar het grootste struikelblok is misschien wel het Europarlement. Dat moet instemmen met de visumliberalisatie, maar heeft felle kritiek op de vluchtelingendeal, die onder meer behelst dat migranten teruggaan naar Turkije. Het is ook woest over de aanhoudende charges tegen de Turkse media. Tijdens een debat vorige week bracht Timmermans hiertegen in dat Turkije negeren, zoals tot nu toe is gebeurd, de situatie niet heeft verbeterd.

„Wat hebben die jaren gedaan voor de mensenrechten in Turkije? En voor de positie van de pers? Niets.”