Alarm: inperking pers is eerder regel dan uitzondering

De wereldkaart van de organisatie Reporters zonder Grenzen (RSF) op basis van de persvrijheidsindex in 180 landen, toont Nederland en de omringende landen in noordwest Europa als een groen eiland van vrijheid in een wereld waar inperking van de pers eerder regel dan uitzondering is. Onderdrukking van de persvrijheid – die vandaag centraal staat op wereldpersvrijheidsdag – is het ernstigst in oorlogsgebieden in het Midden-Oosten, Zuid-Soedan en in de Centraal-Aziatische Republieken. Ook in China is de situatie alarmerend. Dat laatste blijft verontrustend gezien de enorm toegenomen economische en politieke expansie van het Rijk van het Midden in de afgelopen jaren.

Beperking van de persvrijheid is overigens een relatief begrip. Zo kwam het volgens RSF persvriendelijke Duitsland het afgelopen jaar in opspraak met de Netzpolitik-affaire: volgens de binnenlandse veiligheidsdienst hadden twee bloggers staatsgeheimen openbaar gemaakt waarop de federale hoofdaanklager een onderzoek instelde wegens landverraad. De kwestie liep met een sisser af en met het vertrek van de hoofdaanklager. Maar het was een signaal dat erop wees hoe kwetsbaar de persvrijheid is, ook in landen waar de rechtsstaat stevig is verankerd.

In Nederland bleek dat in recente jaren uit incidenten waarbij de autoriteiten het nodig vonden over te gaan tot doorzoekingen van redacties, inbeslagname van fotomateriaal of documenten en soms tot het gijzelen van journalisten die weigerden hun bronnen te openbaren. Als antwoord bepleit de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) al wat langer een wettelijke bescherming van het journalistieke beroepsgeheim. Een op het oog verstandig voorstel, dat echter niet zonder risico’s is, al was het maar om de vraag wie er dan gaat bepalen wie journalist is en wie niet.

Sinds de internationale crisis die tien jaar geleden losbarstte na de Mohammed-cartoons van de Deense tekenaar Kurt Westergaard, is duidelijk dat de verdediging van de persvrijheid ook een grensoverschrijdende dimensie heeft. Op dit moment geldt dat in Nederland voor de columnist Ebru Umar, die Turkije niet mag verlaten omdat zij daar mogelijk wordt vervolgd wegens belediging van president Recep Tayyip Erdogan. Een potentaat die persvrijheid in eigen land heeft afgeschaft zonder dat hij zich kennelijk realiseert dat Turkije daarmee niet langer meedoet in de kring van democratische landen. Dat Umar nu na haar te verwachten terugkeer in Nederland bescherming nodig zal hebben, raakt de hele Nederlandse journalistiek. Dat premier Rutte die bescherming wil faciliteren, is daarom prijzenswaardig.