Twee Duitse soldaten in verzet

Documentaire Duitse militairen die joden hielpen: hun nazaten treffen elkaar deze dagen na een documentaire over hen.

Duits soldaat Werner Klemke met Evie enSam van Perlstein: Duits-joodse vriendschap in WOII; uitTrefpunkt Erasmus. Foto archief van de families Klemke en Van Perlstein

Verboden boeken van Tucholsky, Brecht en Kästner, daar waren de Duitse soldaten Johann Gerhardt en Werner Klemke altijd naar op zoek, ook toen ze het leger in moesten en in Nederland terechtkwamen. Ze zochten onder meer in het Amsterdamse antiquariaat Erasmus, in 1933 gevestigd op het Spui in Amsterdam. Daar kregen ze niet alleen boeken, maar ook vriendschap, en de kans zich tegen het naziregime te verzetten. De details in hun verhaal verbazen en beroeren; de strekking bemoedigt.

Treffpunkt Erasmus - Nederlandse trailer from Mezzo Prod on Vimeo.

In 1942 ontmoette Gerhardt in deze boekhandel de jonge journalist Mels de Jong. Hij was net op zoek naar een Duitse militair, eentje die bereid was in het water te springen om dan gered te worden door De Jongs schoonvader. Die redding zou ertoe moeten leiden dat de schoonvader, Sam van Perlstein uit Blaricum, ‘entjudet’ werd. De Jong had over een dergelijke redding gehoord en hoopte er nu een in scène te zetten. Gerhardt stemde in met het plan, schreef De Jong in 1983 in een verslag voor de Stichting 40-45.

Via Amsterdams antiquariaat Erasmus raakten twee Duitsers bij verzet betrokken

Het hoefde er niet van te komen. Inmiddels was voor Sam van Perlstein een Calmeyer-procedure in gang gezet. De Duitse advocaat Hans-Georg Calmeyer, geen nazi, was hoofd van de afdeling in Nederland waar beslist werd of iemand ‘vol-Jood’ was, als die dat aanvocht met documenten en een bezwaarschrift. Als Calmeyer besloot dat iemand geen ‘vol-Jood’ was, hoefde die persoon geen ster op en werd hij of zij niet op transport gezet. Calmeyer redde zo 3.500 joden. Ook Sam van Perlstein. Want Gerhardt, fotograaf, en zijn vriend Werner Klemke, tekenaar, zorgden voor een document uit Duitsland waarop de joodse godsdienst van een grootvader van Van Perlstein was verdonkeremaand. Mede dankzij dit document lukte het Sam van Perlstein via Calmeyer tot driekwart ‘arisch’ te worden verklaard. Hij kon zijn ster afdoen. Gerhardt en Klemke bleven daarna helpen vervalsingen maken voor de onderduikers die dankzij het netwerk van Van Perlstein in het Gooi verstopt zaten

Annet Betsalel, voormalig directeur van de Joodse Omroep, kwam Gerhardt en Klemke in 2011 op het spoor in de synagoge van Bussum, waar een nauwelijks ontsloten archief werd bewaard. Vorig jaar maakte ze over hun verhaal een documentaire, Treffpunkt Erasmus. Gerhardt bleek in 1944 in Brabant gesneuveld te zijn. Klemke keerde na de oorlog terug naar Berlijn en werd een van de bekendste en geliefdste illustratoren van de DDR. Hij illustreerde de sprookjes van Grimm en Andersen en boeken van Tucholsky, Brecht en Kästner. Ook was hij lid van de Akademie der Künste. Betsalel werkt nu aan een boek over hem, dat volgend jaar bij uitgeverij Cossee moet verschijnen. Klemke heeft nooit gesproken over zijn betrokkenheid bij het verzet in Nederland. Pas op zijn sterfbed heeft hij er iets over gezegd tegen zijn kinderen. Die komen nu, samen met nazaten van de Van Perlsteins, op 5 mei samen in het pand van het antiquariaat in Amsterdam, Spui 2, als onderdeel van het programma ‘Huizen van verzet’