Leviathan brengt nog weinig geluk

Zes jaar na de ontdekking van een enorm gasveld voor de kust van Israël is er nog geen kubieke meter naar boven gehaald. Dat terwijl ‘Leviathan’ alle energieproblemen in de regio zou kunnen oplossen.

Het Tamar-gasveld, vlakbij Leviathan, wordt wel succesvol geëxploiteerd door Israël. Foto Getty Images

Wat kun je als land nog meer wensen dan de ontdekking van een gasveld voor je eigen kust – een veld dat groot genoeg is om de eigen bevolking te dienen en daarbij nog wat over te houden om te exporteren?

Dit geluk viel Israël in 2010 ten deel, toen het Leviathan-veld werd ontdekt. Het ligt zo’n 130 kilometer uit de kust bij Haifa, op anderhalve kilometer diepte. Volgens experts is het gasveld groot genoeg om heel Israël voor de komende dertig jaar van energie te voorzien.

Alleen: zes jaar later wordt Leviathan – genoemd naar een bijbelse zeeslang – nog altijd niet geëxploiteerd.

Begin april was er weer een tegenslag. De regering van premier Netanyahu had een deal gesloten met een Amerikaans-Israëlisch bedrijvenconsortium, onder leiding van Noble Energy uit Texas. Dat consortium zou Leviathan uitbaten, en de Israëlische overheid zou zich tien jaar lang onthouden van regelwijzigingen. De bedrijven vreesden dat ze onder een eventuele volgende regering ineens meer belasting zouden moeten betalen.

Maar dit aspect van de deal is afgeschoten door het Israëlische Hooggerechtshof. Het legt een te grote hypotheek op volgende regeringen, aldus het Hof, als het gasbeleid nu al voor de komende tien jaar vastligt. Netanyahu en enkele van zijn ministers hebben zeer afwijzend op dit oordeel gereageerd. Volgens minister Steinitz (Energie, Likud) zouden de nadelige gevolgen voor de Israëlische economie zelfs „onomkeerbaar” zijn.

Driedubbele zonde

Een zeer prominent criticus, voormalig topambtenaar van Financiën, Yaron Zelekha, vindt dat Israël al jaren blundert met het gasbeleid. Hij heeft – vooralsnog tevergeefs – gevraagd om strafrechtelijk onderzoek. Zelekha, tegenwoordig hoogleraar bedrijfsmanagement aan het Ono Academic College nabij Tel Aviv, spreekt van een „driedubbele zonde”.

Allereerst, zegt hij, had de toenmalige regering onder leiding van premier Olmert in 2007 nooit de exploitatie van alle Israëlische gasvelden, zelfs de nog te ontdekken velden, gratis mogen gunnen aan één bedrijvenconsortium. Het Tamar-veld, dat al in gebruik is, wordt ook al door Noble geëxploiteerd. Zelekha: „Dit betekent dat er geen goede aanbesteding is geweest. De overheid heeft haar eigen monopolie gecreëerd.”

De tweede zonde, aldus de hoogleraar, is dat Israël veel te hoge prijzen betaalt voor het gas. „De regering is verplicht om de gasprijs in de gaten te houden. De bedrijven mogen wettelijk een redelijke winst maken, maar nu vragen ze drie keer de kostprijs. Dus eerst krijgt Noble gratis de beschikking over de gasvelden, en nu beroven ze ons voor de tweede keer.”

En ten derde had Netanyahu volgens Zelekha nooit mogen toezeggen dat er tien jaar lang geen regelwijzigingen komen. Hij is niet erg gerustgesteld door het oordeel van het Hooggerechtshof, omdat het grootste deel van de overeenkomst gewoon is goedgekeurd.

Dat is ook waar het ministerie van Energie op wijst – maar dan ter verdediging van de overeenkomst. Er zal „in de komende weken een alternatieve oplossing worden gevonden” voor de afgekeurde clausule, aldus een woordvoerder. Volgens het ministerie zal de deal de concurrentie juist aanwakkeren, omdat de betrokken bedrijven gedwongen worden een deel van hun aandelen af te staan aan andere spelers. De woordvoerder benadrukt dat de overeenkomst is ontworpen om „in het voordeel te werken van de economie en de Israëlische consument”.

Verhoudingen in de regio

Behalve voor de eigen energievoorziening heeft Leviathan potentieel gevolgen voor de verhoudingen in de regio. Israël hoopte gas naar Egypte te kunnen exporteren en zodoende ook de verhoudingen met dit buurland te verbeteren – totdat Egypte zelf een nog groter gasveld ontdekte.

Nu is de hoop gevestigd op export naar Turkije. Ook met dat land zijn de betrekkingen wankel, sinds Israël in 2010 negen Turkse activisten doodde op een schip dat onderweg was naar de Gazastrook. Inmiddels zijn de twee landen weer in gesprek. Volgens Israëlische media wil Turkije dat Israël de blokkade van Gaza verlicht. In ruil daarvoor zou Israël eisen dat Turkije niet langer onderdak biedt aan enkele kopstukken van Hamas.

Door de problemen tussen de presidenten Erdogan en Poetin zou Turkije minder afhankelijk willen worden van Russisch gas. Maar behalve de onenigheid met Israël speelt daarbij ook Cyprus een rol. Het gas zou door pijpleidingen van Leviathan via Cyprus naar Turkije worden getransporteerd, maar dat gaat niet zolang het eiland is gescheiden in een Grieks en een Turks deel.

Volgens CEO Amit Mor van Eco Energy, een onafhankelijk Israëlisch adviesbureau, draagt Leviathan de belofte in zich om alle regionale energieproblemen op te lossen. „Ik denk dat het veld potentieel de mensen van Egypte, Jordanië, Israël, Turkije, Gaza en de Westelijke Jordaanoever kan bedienen. Maar dat gebeurt niet zolang iedereen meer voor zichzelf opkomt dan voor het gezamenlijke belang.”