Het n-woord klinkt nog maar één keer

‘Show Boat’ dateert uit 1927. Toen werden woorden gebruikt die nu niet meer kunnen. Hoe los je dat op?

In Show Boat zie je het 19de eeuwse Amerika. De zwarten beulden zich af, de blanken zaten lekker in het zonnetje. De musical betekende een ommekeer in het genre, dat tot die tijd onbenullig was. Foto Johan Persson

Het allereerste woord van de show levert al meteen een probleem op. Daar lopen de zwarte werkmannen aan de kade te sjouwen met zware balen katoen, en daar zingen ze de sonore beginregels van het lied dat beschrijft hoe lamentabel ze eraan toe zijn: Niggers all work on the Mississippi / niggers all work while the white folks play... De woorden zeggen precies hoe het zat, aan het eind van de negentiende eeuw in Amerika. De zwarten beulden zich af, de blanken zaten lekker in het zonnetje. Zo lagen de verhoudingen, en zo zou het blijven tot de Dag des Oordeels, aldus componist Jerome Kern en tekstschrijver Oscar Hammerstein in hun klassieke musical Show Boat.

Maar dat woord waarmee de show begint – en dat ook verderop in de voorstelling nog een paar keer wordt gebezigd, is een n-woord geworden. Wie het nu nog gebruikt, staat prompt te boek als racist. En wie deze productie nu nog op het repertoire wil zetten, ziet zich dus voor een groot probleem geplaatst. Ondanks het feit dat Kern en Hammerstein natuurlijk geen racistische bedoelingen hadden. Integendeel: ze wilden een waarheidsgetrouw verhaal vertellen. In de taal die daar destijds bij hoorde.

Vorige week ging in Londen een nieuwe versie van Show Boat in première. Het is een energieke, feestelijk ogende voorstelling, die juichende kritieken incasseerde. En niemand heeft de makers tot dusver van racisme beschuldigd. Maar voorzichtigheid was geboden. Intern is er lang over het taalgebruik gediscussieerd, zei regisseur Daniel Evans vooraf in The Guardian: „We hebben een enorm debat gehad, met veel opinies en veel emoties. Dit zijn cruciale kwesties.”

Ze kwamen uit op een compromis. Het woord nigger klinkt één keer op uit de mond van een blanke man die er onomwonden racistische ideeën op na houdt. Het is duidelijk de bedoeling hem door zijn eigen vocabulaire aan de schandpaal te nagelen. En de zwarte zangers in het openingslied betitelen zichzelf nu als kleurlingen: Coloured folks work on the Mississippi / coloured folks work while the white folks play...

Show Boat dateert uit 1927 en staat in alle musicalgeschiedenisboeken vermeld als een mijlpaal in het genre. Vóór die tijd was een Broadway-musical niets meer dan een luchtig avondje uit, met revue- en variété-elementen. Soms was er nog wel sprake van een verhaaltje tussen de nummers door, maar dat functioneerde hooguit als excuus om weer zo gauw mogelijk een lekker liedje of een dartel dansje op te voeren. Het onbenul overheerste. Totdat de gerenommeerde liedjesschrijvers Jerome Kern en Oscar Hammerstein besloten een musical te maken op basis van de een jaar eerder verschenen roman Show Boat, waarin schrijfster Edna Ferber een verschijnsel in beeld bracht dat halverwege de jaren twintig langzaam maar zeker op uitsterven stond: de showboten die in steden langs de grote rivieren voor anker gingen om het hooggeëerd publiek een ravissante revue of een meeslepend melodrama voor te schotelen. Ook het boek vertelde een multiraciaal verhaal: enerzijds de havenwerkers met hun balen katoen en het zwarte personeel op de boten, anderzijds de blanken die de shows speelden. Weliswaar gingen beide kampen amicaal met elkaar om, maar ieder kende zijn plaats. Een zangeres zou niet gauw een liedje uit de zwarte traditie zingen.

Ferber zette de zaak echter wel op scherp door de vrouwelijke ster van de show door een plaatselijke sheriff te laten ontmaskeren als een halfbloed die nota bene is getrouwd met een blanke collega. „Dat is verboden in deze staat”, verordonneert hij, naar waarheid. De blanke echtgenoot werpt in arren moede nog tegen dat hij zelf óók negerbloed in de aderen heeft, maar dat helpt niet. De baas van de boot moet hen ontslaan.

Dat was in 1927 voor Broadway-begrippen een buitengewoon gewaagde intrige, waarop bovendien niet eens een echt happy end volgde.

En toch werd Show Boat meteen een kassucces. Net als de latere verfilming. Ongetwijfeld kwam dat miljoenenpubliek vooral op de songs af. Kern en Hammerstein schreven nummers die een dwarsdoorsnede vormen van de Amerikaanse populaire muziek van het eind van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste. Van enkele beeldschone walsjes in Weense stijl, waarin Kerns culturele achtergrond – zijn vader was een Duits-joodse immigrant – kan worden herkend, tot de frenetieke ragtime die in die dagen de voorbode vormde van de vroege jazz. De songs Only make believe en Can’t help lovin’ dat man of mine werden hits.

En boven alles uit steekt het indrukwekkende Ol’ Man River, dat uitgroeide tot de grootste seculiere spiritual over de slavenarbeid. Het nummer ging een eigen leven leiden in de versie van de vooraanstaande zwarte zanger Paul Robeson, en is sindsdien door vele honderden anderen gezongen. Zelfs door Frank Sinatra, voor wie er niet anders op stond dan de tekst te ontkleuren. Here we all work ’long the Mississippi, maakte hij ervan.