‘Wat je in de ogen ziet tijdens seks is onzegbaar’

(77) maakte een film over een vrouw die wordt verkracht en zelf op zoek gaat naar de dader. ‘Het wordt niet vaak besproken, maar alles gaat toch over seks?’

Foto Frank Ruiter

Paul Verhoeven ontvangt me in zijn Haagse appartement, waar hij woont als hij niet in zijn huis in Los Angeles is. Zijn vrouw, Martine, warmt melk op voor zijn cappuccino. Daarna vertrekt ze naar een andere kamer. Het gesprek begint bij zijn nieuwe film, Elle, die volgende maand in Cannes in première gaat en is gebaseerd op de roman Oh… van de Franse schrijver Philippe Djian. Een vrouw van rond de vijftig, Michèle, intelligent, zelfstandig, goede baan, wordt in haar huis verkracht door een gemaskerde man. Ze gaat niet naar de politie. Ze wil zelf achterhalen wie de dader is en begint een verhouding met een gewelddadige man. De hoofdrol is voor Isabelle Huppert (62).

De film was haar idee, toch?

„Zo is het me wel verteld, ja.”

En ze wilde u als regisseur.

„Ja.”

Weet u waarom?

„Vanwege Turks Fruit, geloof ik. Ze had mijn film gezien toen ze nog heel jong was, en bij een retrospectief van mijn werk in Parijs vertelde ze dat die gebeurtenis een van de redenen was geweest om actrice te worden. Toen ze het vertelde, dacht ik: oh, leuk, zou het waar zijn?”

U wilde Elle ook graag met haar maken?

„Ja, maar de producent, Saïd Ben Saïd, vond dat het een Amerikaanse film moest worden, met Amerikaanse acteurs. Commercieel is dat natuurlijk beter. Alleen bleek het onmogelijk om een Amerikaanse actrice voor de rol van Michèle te vinden. Vanwege die verkrachting. Het is een politiek incorrect ding en dan is het in Amerika een niet-doen-ding. De financiering kwam ook niet rond.”

Basic Instinct kon wel in de Verenigde Staten.

„Nog net, ja, maar daarin heeft de vrouw een heel ander karakter. Die denkt: laat ik eens een paar mensen vermoorden. Elle is dichter bij de realiteit. Het lijkt een thriller, met die gemaskerde man en zo, maar je zult zien dat het veel complexer ligt. Hoe Michèle omgaat met haar moeder en haar vader en haar zoon, haar ex, haar geheime lover... Dat is allemaal net zo belangrijk en heeft weinig met de thrillerelementen te maken. Er is ook een sociale laag.”

Het werd dus toch een Franse film.

„Op een gegeven moment zei Saïd: waarom doen we zo moeilijk? We hebben een Frans verhaal en een Franse actrice, we doen het in het Frans.”

En u spreekt goed Frans.

„Nou ja, toen ik 16, 17 jaar was, ben ik een jaar naar het lycée in Saint-Quentin geweest, en daarna nog een paar maanden naar de Alliance Française in Parijs. Mijn vader was francofiel en toen ik van het Gymnasium Haganum hier in Den Haag kwam, vond hij me te jong om naar de universiteit te gaan.”

Had u een klas overgeslagen?

„Nee, ik was op mijn vijfde al naar de lagere school gegaan. We woonden in Bezuidenhout en door de bombardementen werd het daar steeds stiller. Mijn vader vond dat ik vriendjes moest hebben en toen hebben ze me naar de Haagse Schoolvereniging hier om de hoek op de Mauritskade gestuurd. Ik werd elke dag gebracht door mijn moeder, achter op de fiets. Ik heb heel wat doden en kapotgeschoten vliegtuigen gezien.”

Uw ouders verwachtten dat u hoogleraar zou worden.

„Dat was mijn moeders droom, ja. Hoogleraar in de wiskunde of zo. Ze had me graag gezien in zo’n toga. In de papieren die ze heeft nagelaten heb ik dat nog eens kunnen lezen. Ze was verdrietig over het feit dat ik een andere weg was gegaan.”

Pijnlijk.

„Jawel, maar het is mijn leven. Je moet je kinderen niet sturen. Je moet ze steunen. Zo hebben wij onze dochters, ook als Martine en ik dachten dat iets misschien geen goed idee was, toch altijd gesteund.”

U bent wel eerst wis- en natuurkunde gaan studeren.

„Omdat ik in Parijs niet op de filmschool kon komen. Bij de Alliance Française werd ik door mijn leraren op goeie films gewezen – alles van Eisenstein, oude Hitchcocks, Bergman, een chaos van verschillende stijlen – en toen dacht ik: dat kan dus ook, films maken. Maar ik was te laat met mijn aanmelding.”

Wat trok u er zo in aan?

„Daar kan ik toch geen antwoord op geven? Waarom, waarom. Er is geen waarom. Het deed zich aan me voor als een mogelijkheid. Ik tekende altijd al, later werden het strips. Film was het logische vervolg. Als je me vraagt: waar ben je door beïnvloed in je leven, dan zeg ik, behalve door Strawinsky, door Dick Bos, Tom Poes en Kuifje. Dat zit in bepaalde shots in Basic Instinct, bijvoorbeeld die scène waarin Roxy aan komt racen en in een bouwput stort. Die auto vliegt door de lucht en spat in stukken uiteen. Dick Bos. Onbewust. Ik zag het pas jaren later.”

U kwam dus terug uit Parijs…

„…en ging naar Leiden. Mijn vader wilde dat en ik deed het. Ik zat bij het corps en daar maakte ik korte filmpjes, voor de lol. Voor een van die filmpjes, Feest, kreeg ik een prijs. Dat kwam goed uit, want toen ik na mijn studie in dienst moest, in 1963, werd ik van de luchtmacht overgebracht naar het filmdepartement van de marine met de opdracht een film te maken over 300 jaar corps mariniers. Daarna ben ik nooit terug naar de wiskunde gegaan.”

U stelde uw ouders opnieuw teleur doordat Martine zwanger raakte.

„Ja, want we waren niet getrouwd, en het was 1966, dus was dat een grote burgerlijke schande. Toen ik het vertelde – Martine was in de auto blijven wachten – liet mijn moeder prompt het blad met koffie vallen. Ze vond het vreselijk.”

En u?

„Ook vreselijk. Een ramp. Je kon wel voor een abortus naar Amsterdam, maar je hoorde er de afschuwelijkste verhalen over, dingen met breinaalden in donkere stegen. Niet iets waarvan ik dacht: dat gaan we doen. Dus ik moest een baan zoeken, leraar wiskunde of zo.”

U hebt weleens verteld dat u zich van ellende bij de Pinkstergemeente aansloot.

„Ja.”

Maar waarom de Pinkstergemeente?

„De dingen gebeuren, daarom. Ik zat met Martine in de trein en we praatten over de zwangerschap, en in die tijd was ik bezig met wat er in de Bijbel stond, en toen was er een vrouw die ons gesprek had gehoord. Ze kwam naar ons toe en zei: ‘God kan jullie helpen.’ Ik ben naar zo’n bijeenkomst gegaan. Of je dat psychotisch moet noemen of niet, maar daar was Jezus dus. Ik voelde dat hij er was. Later realiseer je je dat er klanken uit het orgel kwamen die je in een bepaalde stemming brachten. Ze deden ook aan glossolalie. Spreken in tongen. A da jojo stigi goko… Dat wordt dan vertaald en bij mij was het: deze man moet zijn carrière als filmregisseur opgeven en als zendeling naar Afrika gaan.”

Wat vond Martine ervan dat u naar de Pinkstergemeente ging?

„Ze steunde me. Niet omdat ze erin geloofde, maar ze is psychologe, hè. Ik denk dat zij dacht: gewoon niet tegenin gaan. Toen de gelegenheid zich voordeed om ons probleem op te lossen, zal ze gedacht hebben: nu wordt hij weer normaal. Dat denk ik. Ik heb het haar nooit gevraagd.”

Wat was de oplossing?

„Na het bezoek aan mijn ouders gingen we naar haar moeder, die het hartstikke leuk vond dat Martine zwanger was, en we zouden ook nog naar haar vader gaan – haar ouders waren gescheiden – maar die was er niet. Vervolgens liepen we binnen bij mijn beste vriend van het gymnasium, Andrew, en die vroeg aan Martine: wil je dat kind dan? Nee, zei Martine, eigenlijk niet. Nou, zei Andrew, dan loop ik even naar boven. Zijn vader was anesthesist en zei: kom morgen maar langs in het ziekenhuis. Het was zo’n opluchting.”

En uw bevlieging was voorbij.

„Ja. Maar wat ik er wel aan heb overgehouden is dat ik erg geïnteresseerd ben geraakt in wie Jezus was.”

Waar komt uw belangstelling voor seks vandaan?

„Iedereen heeft toch belangstelling voor seks? Het wordt niet vaak besproken, omdat mensen er zo puriteins over doen, maar alles gaat toch over seks? Wie zei dat ook alweer, die Engelse dichter, homoseksueel... Oscar Wilde. Die zei: alles in de wereld gaat over seks, met uitzondering van seks, want seks gaat over macht. Misschien niet helemaal waar, maar wel geweldig gezegd. Je moet mij niet vragen waarom er zo veel seks in mijn films zit, maar waarom andere regisseurs zo weinig seks in hun films doen.”

Waarom dan?

„Omdat ze het niet aandurven. Of omdat ze het bijzondere er niet van zien. Met seks kun je iets uitdrukken wat je niet met woorden kunt uitdrukken, net als muziek, of schilderkunst. Seksualiteit geeft je informatie over jezelf en over je partner op een niveau waar je met woorden niet bij kunt komen. Wat je in de ogen ziet tijdens de seks, dat is onzegbaar. Als seks in een film alleen maar wordt gebruikt om te laten zien dat ze neuken, dan is het saai. Maar als je het om dramatische redenen doet, om redenen van schoonheid of whatever, dan is het voor mij net zo belangrijk als een dialoog.”

Wordt u verliefd op de vrouwen met wie u werkt?

„Nee, totaal niet. Ik vind Carice [van Houten] fantastisch en ben verliefd op haar talent, maar niet op haar.”

U wilt ook geen seks met ze?

„Met Carice?”

Of Sharon Stone. Of Isabelle Huppert.

Na een stilte: „Ik ben met Sharon Stone ook niet naar bed geweest, hoor. Martine vond het geen goed idee.”

U hebt het haar voorgelegd?

„In dit geval wel, omdat het met Sharon in die richting ging. Het was heel spannend met haar. Maar als ik seksueel met haar in zee was gegaan, dan was ik de controle verloren, en als regisseur moet je controle hebben, nietwaar? Met bepaalde vrouwen zou het geen probleem zijn geweest, maar Sharon is als vrouw niet heel anders dan het karakter dat ze in Basic Instinct uitbeeldt, dus dat leek mij, of Martine in dit geval, geen goed idee.”

Terwijl het wel voor de hand ligt, toch? Als je een vrouw naakt filmt...

„Ik word nooit verliefd op het naakte lichaam. Voor mij moet er wel meer aan de hand zijn dan jong en mooi en slank en dit en dat. De ogen zijn, als ik het zo mag zeggen, belangrijker dan de borsten.”