Geen visumverplichting? Dan zullen vooral de Koerden komen

Visumplicht Het is de bedoeling dat Turken vanaf juni geen visumplicht meer hebben voor een toeristische reis naar Europa. Dat zal het aantal asielaanvragen zeker doen toenemen, denken Koerden.

Mensen wachten op hun beurt bij de visumafdeling van de Duitse ambassade in Ankara Foto Thomas Trutschel/via Getty Images

Rosida Koyuncu (28) wil Turkije uit. Hij is onlangs tot zes jaar en drie maanden gevangenisstraf veroordeeld en moet daarvan nog 4,5 jaar uitzitten. Koyuncu is veroordeeld omdat hij lid is geweest van de Koerdische terreurbeweging PKK. Zeven maanden trainde hij mee in de bergen in Irak.

Hij ontkent het PKK-lidmaatschap niet. Dat was een politieke keuze, uit woede over de behandeling van Koerden in Turkije. „In reactie op de pijnlijke tragedies,” zegt hij kort. Net zomin als hij verbergt dat hij homoseksueel is. In een kunstenaarscafé in het centrum van Istanbul legt hij het boek prominent op tafel dat hij schreef nadat hij in mei 2013 vrijkwam in afwachting van het vonnis van de rechter.

Het zijn zeventien interviews met homo’s onder wie hijzelf, die gevangen hebben gezeten of zitten. Ze vertellen over verkrachtingen, mishandelingen en overplaatsing naar de isoleercel als beschermingsmaatregel. Op de kaft staan handboeien en een regenboogvlag.

In maart vroeg Koyuncu een visum aan om voor een paar weken naar Duitsland te gaan. Hij had een uitnodiging om deel te nemen aan een paneldiscussie, georganiseerd door de Duitse homorechtenbeweging Gladt. De Turkse overheid gaf hem toestemming om maximaal een maand het land te verlaten. Zijn ouders zorgden voor genoeg geld op zijn bankrekening. Wie wil reizen moet immers bewijzen dat hij in zijn eigen onderhoud kan voorzien.

Maar dat visum kreeg hij niet. De reden: „We zijn er niet van overtuigd dat je weer terug zult gaan naar Turkije.” En dat hebben de Duitsers goed ingeschat. Als Koyuncu vertrekt dan blijft hij weg. „Wat is mijn alternatief? Syrië?” Hij hoopt nu dat Turken snel geen visum meer nodig zullen hebben voor de Schengenzone. Dan kan hij alsnog uitreizen.

„Niet omdat ik dat wil. Ik spreek geen Engels. Ik zou mijn moeder nooit meer terugzien. Maar opnieuw de gevangenis in: nooit weer.”

Gelijk oversteken

Het schrappen van de visumplicht voor Turken die in de Schengenzone op bezoek willen, is onderdeel van het akkoord dat Turkije en de EU op 18 maart hebben gesloten over de aanpak van de vluchtelingencrisis. Als Turkije aan alle 72 eisen voldoet kunnen Turken vanaf juni 2016, in plaats van pas in 2017, zonder visum op bezoek in de EU. Het gaat om een toeristenvisum, geen werk- of verblijfsvergunning.

Wat de Turkse regering betreft wordt de deadline sowieso gehaald. Er wordt hard gewerkt aan het uitvoeren van een groot deel van de 72 eisen. En voor wat niet uitgevoerd is, zoals bijvoorbeeld het aanpassen van de terrorisme- en privacywetgeving, moet de EU maar een oogje dichtknijpen vindt Ankara. Anders neemt Turkije geen vluchtelingen meer terug uit de EU.

Als Brussel zich in juni niet aan zijn kant van de overeenkomst houdt ‘zou niemand verwachten dat Turkije zijn verplichtingen vervult,’ zei premier Ahmet Davutoglu onlangs. Een diplomatieke manier om de boodschap van de Turkse regering af te geven: het is gelijk oversteken. Wij helpen jullie. Maar we willen er wel wat voor terug.

Het visumvrij-reizen (maximaal drie maanden naar de Schengenzone) is het enige substantiële voordeel voor Turkse burgers in het hele akkoord. De beloofde miljarden euro’s zijn voor de opvang van Syriërs. Er staan ook wat toezeggingen over het versnellen van EU-toetredingsonderhandelingen, maar Turken verwachten al niet meer dat het land op afzienbare termijn tot de EU toetreedt. Daar kunnen ze mee leven, zolang ze maar wel vrij kunnen reizen.

De visumplicht zorgt voor veel ergernis, tijdverspilling en kosten voor Turken. Of het nu gaat om een zakenreis, een bruiloft van familie in Duitsland of een stedentripje, ze zijn weken in de weer om de juiste papieren te krijgen. De visa kosten bovendien geld, vaak meer dan het vliegticket. Bij kantoren waar visa-aanvragen weken van te voren moeten worden ingediend staan ’s ochtends vaak lange rijen. De aanvragen worden geregeld zonder toelichting afgewezen. Dan zijn de indieners het geld voor de aanvraag en vaak ook hun ticket kwijt.

Zonder visum naar de EU leidt waarschijnlijk tot veel meer Turkse toeristen die geld komen uitgeven in de EU. Maar ook tot een toename van het aantal asielzoekers uit Turkije. Toen de visumplicht werd opgeheven voor mensen uit onder meer Servië en Macedonië leidde dat tot een golf kansloze asielaanvragen en onnodige belasting van de immigratiediensten in onder meer Duitsland, België en Nederland.

Niet kansloos

Maar aanvragen vanuit Turkije zijn niet kansloos. De afgelopen jaren is gemiddeld ongeveer een op de vijf asielaanvragen van Turken toegekend in Europa. In 2015 zelfs een kwart. En sinds afgelopen zomer wordt in de gebieden waar veel Koerden wonen zwaar gevochten tussen de PKK en de Turkse strijdkrachten.

Daarbij zijn duizenden mensen, zowel burgers als militairen en Koerdische opstandelingen, omgekomen. Volgens het ministerie voor volksgezondheid zijn tussen de drie- en vierhonderdduizend mensen binnen Turkije ontheemd. Het is thuis te gevaarlijk, de economie en landbouw liggen stil waardoor ze nergens van kunnen leven, of hun huis is kapot geschoten.

„Al die Koerden uit steden als Nusaybin, Cizre en Silvan zijn hun huis en bestaansmiddelen kwijt,” zegt Rosida Koyuncu. „Als die vertrekken komen ze nooit meer terug. Maar Europa staat dat vast niet toe,” voegt hij er somber aan toe. „Als Europa niet wil dat er meer vluchtelingen komen moeten ze de oorlog stoppen. Zowel in Syrië als hier.”

„Het klopt dat visaliberalisatie zou leiden tot een stijging van het aantal asielzoekers vanuit Turkije,” schrijft ook Selahattin Demirtas in antwoord op vragen per mail. Demirtas is de leider van de politieke partij HDP, waarop vooral Koerden stemmen. „Dat komt voornamelijk doordat de instabiliteit in Turkije in deze periode toeneemt. Betrouwbare schattingen geven is onmogelijk, maar het is mogelijk dat de aantallen oplopen tot honderdduizenden.”

Het zou volgens Demirtas niet alleen om Turkse Koerden gaan, maar ook om Turken die door het opgelaaide geweld en de grote zorgen over onder meer de vrijheid van meningsuiting niet in Turkije willen blijven.

Tot nu toe zijn in de vluchtelingenstroom naar de Griekse eilanden weinig Turkse staatsburgers aangetroffen. Er zitten wel veel Koerden uit Syrië en Irak bij. En er zijn hardnekkige geruchten over Turkse Koerden die op valse Syrische paspoorten reizen.

Makkelijke weg

Edip (32) pendelt tussen de grootste Koerdische stad in Turkije Diyarbakir en Istanbul. Hij werkt in een Koerdisch theehuis en praat daar graag over politiek. Maar niet via de telefoon. Zoals veel jonge Koerdische mannen houdt hij er rekening mee dat de inlichtingendienst meeluistert. „Dit land gaat terug naar een dictatuur. Als je het niet eens bent met de regering wordt je weggevaagd.” Daarom wil hij zijn achternaam niet in de krant.

Omdat hij niet door het leger wilde worden gebruikt in de strijd met Koerden is hij niet in dienst geweest. Daardoor krijgt hij in Turkije geen paspoort en kan hij dus ook het land niet uit. Visumvrij reizen is in Turkije iets voor de elite zegt hij.„Voor de rijkelui die nu ook al kunnen reizen. Als een Koerd een paspoort aanvraagt verzinnen ze een extra voorwaarde om het niet te geven.”

Veysel, student politicologie van 23 en ook Koerdisch schuift aan in het theehuis. Turkije is niet veilig, concluderen de twee eensgezind. Maar weggaan is geen optie. „Vrienden van me zijn gevallen in Sur (de wijk in Diyarbakir waar zwaar wordt gevochten, red.),” zegt Veysel.

„We zijn in oorlog. Ik kan niet weg gaan van mijn mensen. Weggaan is gemakkelijk. Blijven is moeilijk.”