Zo verwordt geschiedenis tot een ‘experience’

Als we historisch bewustzijn niet onderhouden, nemen attracties de geschiedenis over, waarschuwt Christiaan Weijts.

Hoe is het eigenlijk met escape-room Het Achterhuis, die attractie in Valkenswaard, die de lotgevallen van Anne Frank gebruikte voor een spannend interactief ontsnappingsspel? Bij de lancering ervan, vorige maand, was er een paar dagen immense beroering, en daarna hoorde je er niets meer van. Zo gaat dat vaak met ophef. In dit geval is het jammer, want er is, met 4 en 5 mei weer in zicht, een boeiende discussie over te voeren. De attractiebaas zelf noemt zijn escape-room ‘educatief’: je kunt er de beleving ondergaan van ondergedoken zitten. Je kunt je afvragen of dit zo heel erg verschilt van het ‘echte’ Achterhuis in Amsterdam, dat toch ook steeds meer een attractie is geworden, waar toeristen met slaapzakken al ’s ochtends vroeg voor in de rij komen liggen, louter voor de kortstondige ‘beleving’ om zelf door die kleine achterhuiskamertjes te struinen. Ik ben ervan overtuigd dat een goede replica van het Achterhuis, waarin je werkelijk opgesloten wordt, de geschiedenis realistischer kan laten ervaren dan het Amsterdamse ‘origineel’, waar je samengedrukt, schouder aan schouder, door de gangen en kamertjes gejaagd wordt en niks mag aanraken.

Zoals alle iconische objecten verloor het Achterhuis z’n derde dimensie. Overal moet de historische dimensie geleidelijk wijken voor een belevingsoppervlakte. Ook de Tweede Wereldoorlog zal daar vroeg of laat door opgeslokt worden. Die zal zo’n beetje dezelfde status krijgen als de Middeleeuwen in het Land van Ooit, of in de talloze ‘Torture Museums’ waar elke toeristische stad er wel eentje van heeft.

Rond de tijd dat de Achterhuis escape-room opende, begin maart, verscheen er een serieus adviesrapport (van de commissie-Schnabel) dat ervoor pleit om het schoolvak geschiedenis op de langere termijn niet meer verplicht in het basiscurriculum op te nemen. Als het onderwijs straks stopt met het onderhouden van een historisch bewustzijn, zullen die spektakel- en attractiemechanismen de geschiedenis definitief overnemen. Dan kennen we oorlogen, ook de meest recente, echt alleen nog maar uit animatiefilms, pretparken en videogames. De geschiedenis zal blijvend vermengd raken met commercialiteit, en datzelfde aureool krijgen dat alles in de digitaal-publicitaire wereld heeft. Niets heeft iets werkelijk eigens, niets werkelijk betekenis, je loopt scannend langs de oppervlakte.

De geschiedenis zal het karakter van digitale foto’s krijgen. Die vergelen niet. Daarvan bestaan geen ‘originelen’ versus ‘kopieën’: alles is aan elkaar gelijkgeschakeld tot een ‘experience’, een oppervlakte van een onophoudelijk heden waar geen geschiedenissen meer onder schuilgaan. Ze zijn niet langer onderdeel van verhalen met een dramatisch verloop, maar ze zijn onderdeel van die grote oppervlakte waarin alleen voortdurend nieuwe impulsen uitgezonden worden die die oppervlakte in beroering moeten houden, zoals een snelle beat doet voor de dansende menigte op een van de talloze bevrijdingsfestivals. Referenties aan de Tweede Wereldoorlog raken daar steeds verder naar de marge verdrongen.

Totdat wij zullen vergeten.