De kunstenaar op de elektronische snelweg

Zoals het bezoek aan een Shakespeare-opvoering je altijd weer doet beseffen hoeveel Engelse uitdrukkingen voortkomen uit zijn stukken, zo heb je soms een tentoonstelling nodig om te realiseren dat nu alledaagse termen ooit door een beeldend kunstenaar zijn gemunt. De ‘15 minutes of fame’ van Andy Warhol is daarvan ongetwijfeld de bekendste, zelfs uitgegroeid tot een cliché.

Maar – het zal naïef zijn – ik had een bezoek nodig aan de Whitechapel Gallery in Londen om te leren dat de term ‘Electronic Superhighway’ al in 1974 is geïntroduceerd door de Koreaanse kunstenaar Nam June Paik, in de tijd dat ik nog met dinky toys speelde. In het jaar 1994 dat nog maar een enkeling een internetaansluiting had, bouwde Paik de installatie Internet Dream, een videomuur met 52 monitors waarmee hij ons toen al voorhield hoe onze levens door beeldenoverschotten gedomineerd zouden worden. Deze installatie staat nu ook in Whitechapel, als signaal dat het geen kwaad kan de voorspellende waarde van kunst serieus te nemen.

De titel van de expositie deed nog een ander besef doordringen: met de jaartallen in Electronic Superhighway (2016-1966) wordt exact de periode weergegeven dat ik zelf besta. In andere woorden: of ik het leuk vind of niet, eigenlijk zijn mijn 50 jaar in de wereld gedomineerd door de digitale revolutie. In omgekeerde volgorde laat de tentoonstelling zien hoe kunstenaars met computer- en internettechnologie hebben gespeeld. Daarbij stellen ze – vanzelfsprekend – veel vragen hoe wij onze levens door technologie laten beïnvloeden en hoe onze perceptie van de werkelijkheid is veranderd.

Imposant daarin is de vierschermige installatie Parallel I - IV van de Duitse avant-garde filmregisseur en mediakunstenaar Harun Farocki. Hij onderzoekt daarop hoe in dertig jaar de beelden van videogames zijn geëvolueerd van simpele blokjes en Space Invaders tot de bijna realistische weergaves van nu. Hoewel zeventig jaar oud is Farocki een stap verder gegaan en onderzoekt en deconstrueert hij minutieus hoe de videogamebeelden de perceptie van de werkelijkheid bij gamers veranderen. Doordat er maar één manier is waarop de wind waait. Of hoe een soldaat door de bosjes dendert, maar deze zich in oorspronkelijke staat weer oprichten zonder een spoor. Definitieve vernietiging lijkt niet te bestaan. Farocki rondde de installatie kort voor zijn dood in 2014 af. Die installatie was daarna ook in New York te zien. Wie haalt hem naar Nederland om de jeugd hier eens uit te dagen?