Zwarte wonden, woede en tranen

Beyoncé’s nieuwe album ‘Lemonade’ bevat veel meer dan geroddel over Beyoncé’s relatie met Jay Z. Het gaat over de worsteling en trots van alle zwarte vrouwen. NRC deelt vier ballen uit.

Het gonsde flink op internet nadat Beyoncé dit weekend haar nieuwe album Lemonade onaangekondigd op streamingdienst Tidal zette. De zangeres zou haar man, rapper Jay Z, hard aanpakken omdat die was vreemdgegaan! Maar waarom deed ze dat op Tidal - nota bene ‘zijn’ streamingdienst?

Het is opmerkelijk hoe eendimensionaal dit zesde soloalbum van Beyoncé is ontvangen. Alsof de superster niet al ruim twee decennia een ongekend invloedrijke popartiest is en iemand die een hoger doel nastreeft dan het delen van de boodschap: „Ja, eh, Shawn is vreemdgegaan.” Alsof ze niet nadenkt over de impact van haar werk, alsof de teksten die ze zingt niet over meer gaan dan haar eigen leven.

Beyoncé onderkent al lang de artistieke en publicitaire kracht van elke suggestie van een inkijkje in haar beroemde relatie. Als aandeelhouder van Tidal heeft ze er belang bij zoveel mogelijk mensen naar de dienst te lokken en internet is altijd roddelhongerig. Maar Lemonade stijgt ver uit boven de achterklap. Beyoncé voedt de geruchtenstroom met nadrukkelijke privéverwijzingen maar kiest vanaf het begin van het project – elk nummer heeft een video en Lemonade ging als een uur durende film in première bij tv-zender HBO – een thematisch breder verhaal.

Vroeg in de begeleidende videobeelden bij Lemonade, noemt Malcolm X de zwarte vrouw „de meest respectloos behandelde persoon in Amerika”. De titel van het project verwijst naar de 90-jarige oma van Jay Z, die in privébeelden van haar verjaardag zegt dat ze van de citroenen die ze in haar leven kreeg toebedeeld, toch limonade wist te maken. In huiveringwekkende videobeelden houden prachtig geklede familieleden foto’s vast van een paar van de talloze zwarte mannen die vermoord zijn door de politie.

Lemonade zet de worsteling én de trots van de zwarte vrouw centraal in een door wit en man gedomineerde wereld. Lemonade toont de emoties van vrouwen die zien hoe de politie op hun mannen en zonen jaagt. Lemonade gaat over vrouwen die de ruggengraat zijn van vernietigde gemeenschappen en daarom hun eigen pijn verbijten. Vrouwen die niet op tijdschriftcovers komen omdat ze niet aan het witte ideaalbeeld voldoen. Vrouwen die een moedig masker dragen maar intern het kookpunt naderen.

De woede die Beyoncé in tekst en beeld deelt, is meer dan particulier. Kendrick Lamar, hier gastartiest, maakte vorig jaar met To Pimp A Butterfly een album over het constant in het brandpunt van een vergrootglas leven als zwarte man in Amerika: bij elke stap hyperbewust van zijn huidskleur en de geschiedenis van dodelijk geweld tegen zijn gemeenschap. Beyoncé toont met Lemonade de littekens, woede, wanhoop en tranen van de dochters, moeders en vrouwen.

Foto’s Sony

Beeld uit de video bij het nummer ‘Last Drought’. Foto’s Sony

Liedjes ‘alleen’ maken soms minder indruk

Dat doet Lemonade het sterkst als combinatie van muziek en beeld. Teksten van dichter Warsan Shire, referenties aan films van zwarte vrouwelijke filmmakers en beelden van vrouwen in communes en familieverband, onderstrepen in de film hoe universeel de door Beyoncé bezongen emoties en worstelingen zijn. De video overdondert daarmee meer dan het album zonder de beelden erbij.

Met haar vorige album Beyoncé leidde de zangeres in 2013 de fase van de suprise-releases in, met complete albums die bij verrassing verschijnen en zich weinig aantrekken van de traditionele regels in de muziekindustrie – geen singles, geen radio. Op Lemonade scherpt ze het concept van het videoalbum verder aan. De visueel altijd al sterke, en steevast bij kunstenaars en choreografen leentjebuur spelende Beyoncé, laat hier de lijn tussen film en plaat haast volledig verdwijnen.

Er werkten zeven regisseurs – inclusief Beyoncé zelf - aan de film Lemonade en nog veel, veel meer mensen aan de muziek. Artiesten als Beyoncé en Kanye West zijn niet langer de particuliere popsterren van weleer maar het middelpunt van grotere creatieve samenwerkingsverbanden met wie ze nieuwe zakelijke en artistieke mogelijkheden in de popcultuur onderzoeken. Kanye West ging eerder dit jaar na de releasedatum bijvoorbeeld gewoon door met sleutelen aan zijn album The Life of Pablo – dat kan eenvoudig zolang een album door één dienst en louter digitaal wordt aangeboden.

Het project Lemonade van Beyoncé werkt zo goed dat de liedjes ‘alleen’ soms minder indruk maken – zonder die overrompelende beeldtaal, prachtige settings en verbindende teksten. Maar ook ‘kaal’ is het album een geweldige staalkaart van haar kunnen. De koningin van de moderne powersoul kan lieflijk zingen, rauw uithalen en in een seconde schakelen van introspectie naar stoere swagger.

Elk genre zet ze naar haar hand: van de heerlijke reggaegroove van Hold Up tot de mix van zuidelijke jazz en countrymuziek van

Daddy Lessons, van slepende ballads tot bluesrock en van het The Doors-achtige orgeltje in het opzwepende Freedom tot de elektronische The Weeknd-R&B in 6 Inch. 16 juli staat Beyoncé met Lemonade live in de Amsterdam ArenA – dan krijgt het project er nog een dimensie bij.