De man waar Duitsers trots op zijn

De acteur speelt graag licht verknipte Duitse autoriteitsfiguren als Fritz Bauer, eenzame nazi-jager in het West-Duitsland van de jaren vijftig.

Fritz Bauer (Burghart Klaussner) inDer Staat gegen Fritz Bauer.

Trots op Duitsland? Het zijn termen waarin de Duitse acteur Burghart Klaussner (65) liever niet denkt. „Weet u, uw woord ‘trots’ betekent voor mij al snel hoogmoedig. Maar als ik toch iets moet noemen, is het de manier waarop Duitsland zijn vreselijke verleden onder ogen ziet. Het Holocaustmonument staat naast de Rijksdag in Berlijn, in het hart van ons politiek bestel. En dat is deels de verdienste van Fritz Bauer.”

„Waarop kan je als Duitser nog trots zijn?” Die vraag kreeg Bauer, toen al bekend als nazi-jager, ooit op West-Duitse televisie voorgelegd. Niet op Beethoven of Goethe, niet op de voorouders, antwoordde hij. Maar op wat je zelf doet. Klaussner: „Hij was een vastberaden man met enorme ambitie. Maar hij was niet uit op wraak: Bauer wilde Duitsland met zijn verleden confronteren omdat alleen dan democratie mogelijk was. Daarvoor was enorm veel doorzettingsvermogen en discipline nodig.”

Burghart Klaussner, die dankzij zijn echtgenote prima Nederlands spreekt, imponeert in Der Staat gegen Fritz Bauer als de gelijknamige procureur-generaal. De man achter het tweede Auschwitz-proces in 1963, dat Duitsland bewust maakte van de omvang van de Holocaust. Over de voorbereiding van dat proces ging recentelijk de wat schoolse geschiedenisfilm Im Labyrinth des Schweigens, waar Bauer een wijze mentor achter de schermen is. Hier draait het om iets wat pas tien jaar na Bauers dood bekend werd: dat hij vanaf 1957 nauw met de Mossad, de Israëlische geheime dienst, samenwerkte om topnazi Adolf Eichmann op te sporen.

In de jaren zestig maakte Bauer nog geen al te grote indruk op de jonge Berlijner Burghart Klaussner. „Hij was een van die grote bestrijders van het nazisme die uit de Exil terugkeerden: het rijtje Willy Brandt, Ernst Bloch, Theodor Adorno. Maar ook een oude man in pak, daar liep je niet zo warm voor.”

Gehuld in sigarenrook

Dat Der Staat gegen Fritz Bauer als film werkt, komt met name door de wijze waarop Klaussner deze fascinerende persoonlijkheid gestalte geeft. Op het eerste gezicht is Bauer een norse, eenzame drinker, gehuld in grijs pak en sigarenrook. Kortaf, autoritair, met een wrang gevoel voor humor. Maar ook een stiekeme romanticus en een sluwe bureaucraat die zijn kaarten dicht tegen de borst houdt. Want „bij de drempel van mijn kantoor begint het vijandelijk terrein”, weet Bauer. West-Duitse ministeries, machtsorganen en zelfs het kabinet van bondskanselier Adenauer zijn in de jaren vijftig doordesemd van ex-nazi’s. De film zet zijn isolement in het belang van het drama nogal dik aan; ook zien we hem vaak bruusk ramen openzetten om frisse lucht in bedompte kamertjes te brengen.

Burghart Klaussner valt de laatste jaren op met rollen van licht verknipte Duitse autoriteitsfiguren, zoals de dominee uit Hanekes Das Weisse Band, kwetsbaar onder zijn stramheid. „Dat soort rollen vind ik interessant”, zegt Klaussner, die zich altijd grondig documenteert. „Al lezend probeer ik de kern van zo’n man te vinden. Bauer zie ik als een beklemmt Mensch. Toe, hoe zeg je dat in het Nederlands? Bekneld? Zwaarmoedig? Om zijn gezag te behouden, moest hij zijn homoseksualiteit onderdrukken. Hij stak zijn energie in werkdagen van 18 uur. Ik geloof overigens niet dat zulke sublimatie altijd ongelukkig maakt.” Ook zijn joodse identiteit kon Bauer niet uitdragen: anders was hij bitter en wraakzuchtig genoemd. Klaussner: „Dat was minder moeilijk voor hem. Hij had daar weinig mee, zag zichzelf meer als joodse Duitser dan als Duitse jood.”

Politieke thriller

In Der Staat gegen Fritz Bauer smeden ex-nazi’s, bureaucraten en geheim agenten complotten, waarbij Bauers – onderdrukte – homoseksualiteit een rol speelt. Het script voert ene Karl Angermann op, zijn jeugdige rechterhand die ook in de kast, en dus chantabel is. Zo ontvouwt zich een politieke thriller die soms op drijfzand rust: dat Fritz Bauer risico liep van hoogverraad te worden beschuldigd, is vergezocht. Maar dat houdt de film spannend en sfeervol.

Der Staat gegen Fritz Bauer past in een golfje Duitse films over het naoorlogse zwijgen: Im Labyrinth des Schweigens, Phoenix, Lore. En over het jonge West-Duitsland dat zijn geweten met Wirtschaftswunder, voetbalsucces en kneuterige dorpsromantiek overstemde, tot het gordijn door mensen als Fritz Bauer werd weggetrokken en jongeren vragen gingen stellen. Pas toen kreeg het moderne Duitsland vorm: open, democratisch, met zelfkritiek die soms grenst aan zelfhaat. Een Duitsland dat nu weer ter discussie staat.