Zuinig overkomen lukt ze niet zo goed

Het koningspaar Als personen zijn Willem-Alexander en Maxima populair, maar het instituut dat zij vertegenwoordigen is dat minder. Kritiek op de uitgaven van het koninklijk paar is er ook. „Wittebroodsjaren gaan voorbij.”

Foto’s ANP, beelbewerking NRC Handelsblad

Alle Oranje-festiviteiten van vandaag doen haar even vergeten: de geregeld oplaaiende kritiek op de hoge uitgaven voor de koning en zijn familie.

Halen Willem-Alexander en Máxima niet het nieuws vanwege een feestelijke gebeurtenis – de ontvangst in Obama’s Oval Office, Máxima’s uitverkiezing tot invloedrijk wereldburger door Time – dan worden zij regelmatig in verband gebracht met hoge kostenposten.

Begin dit jaar kwamen de onverwacht hoge uitgaven voor het onderhoud van zeilschip de Groene Draeck in het nieuws: jaarlijks 95.000 euro.

Dat de verbouwingskosten van Paleis Huis ten Bosch de begrote 35 miljoen euro met 25 miljoen zouden overschrijden, was toen al bekend. Evenals het feit dat de staat 461.000 euro had betaald voor twee stroken grond bij de vakantievilla van Willem-Alexander en Máxima in Griekenland.

Jurk van 10.000 euro

Zelfs ‘de bladen’, doorgaans geen republikeinse bolwerken, zijn kritisch. Twee jaar geleden doopte Privé Willem-Alexander tot ‘Zonnekoning’. De kosten van de renovatie van paleizen waren volgens het weekblad niet meer goed te praten. Concurrent Weekend verwonderde zich er onlangs in een artikel over dat koningin Máxima de uitgaven voor haar japonnen (soms à 10.000 euro) niet hoeft te verantwoorden. Conclusie: „Máxima’s kledingbudget blijft geheim.”

Opvallend is dat deze openlijke kritiek het koningspaar niet erg aankleeft. Uit de cijfers die de NOS dinsdag publiceerde blijkt dat Willem-Alexander en Máxima als personen populair blijven. Wel loopt de steun voor het instituut monarchie duidelijk terug. En ook met de hoogte van de jaarlijkse uitkering – 866.000 voor de koning, 343.000 voor de koningin – heeft 59 procent van de Nederlanders moeite.

In een land dat bekendstaat om zijn spaarzaamheid, zijn die twee grootheden – hoge kosten én goede populariteitscijfers voor koning en koningin – niet met elkaar te rijmen.

Ook koningshuisdeskundigen kunnen er geen eenduidige verklaring voor vinden. Ja, de hoge uitgaven zijn een voortdurend risico voor de populariteit van de koninklijke familie; zeker in een tijd van groeiend ressentiment onder de bevolking tegen een elite die haar zaakjes – al dan niet via Panama – goed voor elkaar heeft.

RVD doet geen mededeling over de vele verre vakanties met de kinderen

Maar nee, Willem-Alexander en Máxima hoeven zich daar – voorlopig althans – geen zorgen over te maken.

De meest genoemde verklaringvoor deze ‘teflonlaag’ van het koningspaar is dat zij „enthousiast” en „professioneel” vorm en inhoud geven aan de kernfunctie van het koningschap: het bieden van saamhorigheid aan een (in toenemende mate gepolariseerde) natie.

„Ik vond het knap hoe de koning daags na de aanslagen in Brussel opdook tussen het volk op de Haagse Markt en daar, midden tussen verschillende bevolkingsgroepen, verbindende woorden sprak”, zegt historicus Jeroen van Zanten, biograaf van koning Willem II.

Ook Koningsdag speelt bij het bieden van die saamhorigheid een niet te onderschatten rol, zegt hij. Het volk zoekt en vindt belangrijke waarden in het koningschap van Willem-Alexander en Máxima, aldus de historicus. Daardoor is het publiek in staat zich de monarchie toe te eigenen. Van Zanten: „Behalve om verbinding, gaat het daarbij om dingen als succes, hard werken, toegankelijkheid, professionaliteit, vriendelijkheid en er goed uitzien.”

Door transparantie nu meer rust

Nederland is bovendien transparanter geworden over de kosten van het koningschap. Er wordt wel eens met kostenposten geschoven, maar de hoofdzaak is dat men weet welke post onder welke begroting valt. „Al kan het altijd beter”, zegt Marc van der Linden, hoofdredacteur van het tijdschrift Royalty. „Als Kate, de vrouw van prins William, op kosten van de Engelse belastingbetaler een helikopter neemt van haar huis in Norfolk naar Londen, wordt openbaar hoeveel dat heeft gekost. Daar is commotie over, maar het is wel eerlijker richting belastingbetaler.”

Willem-Alexander begrijpt de gevoeligheden. Niet voor niets besloot hij onlangs om paleis Noordeinde en de Koninklijke Stallen in Den Haag voor het publiek open te stellen. Zo kunnen Nederlanders met eigen ogen zien waarin de miljoenen euro’s kostende verbouwing heeft geresulteerd.

Critici als ‘zeurpieten’ geframed

Meer transparantie zorgt voor meer rust, zou je kunnen zeggen. Maar ook de professionele manier waarop kritiek op het koningspaar onschadelijk wordt gemaakt, kan verklaren waarom de hoge uitgaven het koningschap niet aankleven. Premier Rutte, de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) en Kamerleden spelen daarbij een hoofdrol, zeggen diverse deskundigen.

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans: „De goednieuwsshow rond het koningshuis wordt vanuit het Kabinet van de Koning en met name de RVD zorgvuldig geregisseerd. Iedereen is welkom, zolang je maar mild kritisch blijft. Op het moment dat je doorbijt, verstijven ze. Dan wordt een criticus geframed als zeurpiet en krijgt hij te horen: „Zijn er geen belangrijker dingen om over te klagen?”

D66-leider Alexander Pechtold herkent dit beeld. Samen met SP-Kamerlid Van Raak stelde hij geregeld de hoge kosten voor het Koninklijk Huis aan de kaak, niet als kritiek op de koninklijke familie, maar op de premier en zijn adviseurs die het zover laten komen.

Ze bewaken zorgvuldig imago van hardwerkend, zelfs zuinig echtpaar

Pechtold: „Zo moest ik bij mijn vragen over de kosten van de restauratie van de Gouden Koets erg lang wachten op antwoorden van het kabinet. En toen die er eenmaal waren, ontstond er bij Kamerleden van VVD en CDA al snel een meewarig sfeertje van: Waar zeur je nou over?” Ook de premier doet daaraan mee, zegt Pechtold, door kleinerend te spreken over een „steigertje, een containertje of een hekje, als daar kritiek op komt”.

Voormalig PvdA-senator Joop van den Berg, die onlangs een bundel over de monarchie publiceerde, vatte de aanhoudende kritiek vanuit de Kamer op de hoge kosten dinsdag in dagblad Trouw samen als „voeding geven aan kleinburgerlijke onzin” . De kritiek zou volgens hem populisme in de kaart spelen.

„Onzin”, vindt Pechtold. „Het is juist goed dat we de afgelopen jaren hebben doorgevraagd over bijvoorbeeld de hoge kosten van de verbouwing van Huis ten Bosch. Juist daardoor kreeg ik anderhalf jaar geleden ineens minister Stef Blok [Wonen, red.] met de secretaris-generaal van Algemene Zaken op bezoek. Die kwamen toegeven dat de kosten zo’n 25 miljoen euro – echt geen peanuts – hoger lagen dan Rutte eerst had gezegd.”

Toch weet de Tweede Kamer te weinig kritisch vermogen te ontwikkelen over de kosten van het koningshuis, vindt royaltydeskundige Marc van der Linden. Hij noemt het Nederlandse parlement „laf”. Van der Linden: „Elke keer wordt geschokt gereageerd op nieuwe berichten over hoge kosten, Kamerleden stellen verbolgen vragen, maar pakken niet echt door.”

Ook privétickets betaald

Zo verbaast Van der Linden zich over de ruime vakantieregeling voor het koningshuis, die het parlement ongemoeid laat. „Alle reizen van Willem-Alexander, Máxima en prinses Beatrix worden geacht in het algemeen belang te zijn”, legt hij uit. „Dat betekent dat wij – de Nederlandse belastingbetalers – alle tickets van de koning betalen. Ook bij privévakanties. Dat gaat best ver.”

Het reisschema van het koninklijk gezin is er dan ook naar, zegt Van der Linden. Willem-Alexander en Máxima bewaken zorgvuldig hun imago van hardwerkend en zelfs zuinig echtpaar. Daarbij is Máxima niet te beroerd een dure jurk meerdere keren te dragen. „Maar het paar gaat ook vaak op vakantie”, zegt de royaltydeskundige. „De afgelopen anderhalf jaar zijn ze met de kinderen in Mozambique, Noorwegen, China, de Verenigde Staten, Peru en Argentinië geweest. Vorig weekend zaten ze met het hele gezin in Rome voor een privébezoek, onder meer aan de paus. Dat komt mij via via ter ore. De RVD doet daar geen mededelingen over.”

Voor de reizen naar de Griekse vakantievilla in Kranidi en het Italiaanse vakantieverblijf van prinses Beatrix in Tavernelle staat het regeringstoestel ter beschikking. Willem-Alexander en Máxima kunnen daar betrekkelijk ongestoord heen, aldus Van der Linden. In ruil voor een paar plaatjes van het koninklijk gezin op het Wassenaarse strand en in de sneeuw van Lech, laat de vaderlandse fotopers hen met rust. De mediacode die ten grondslag ligt aan deze uitruil, heeft er volgens hem voor gezorgd dat de lezers van Privé en Weekend nauwelijks nog lezen waar ter wereld het koningshuis vakantie viert.

Populariteit duurt geen eeuwigheid, stelt de Amsterdamse historicus Jeroen van Zanten, zelfs niet bij Willem-Alexander en Maxima. Vroeger of later gaan de koninklijke panelen schuiven. „De wittebroodsjaren zijn dan over”, zegt hij. „Door zijn populariteit denkt een koning een potje te kunnen breken. Hij wil dan dingen veranderen waaraan hij zich is gaan ergeren.”

Zo ontwikkelden de koningen Willem I (1772-1843) en Willem III (1817-1890) zich in de negentiende eeuw tot eigenzinnige vorsten die hard botsten met de Staten-Generaal. Koningin Wilhelmina (1880-1962) ging zich na een goede start ineens met de koloniale politiek van het kabinet bemoeien. Dit tot schrik van diverse minister-presidenten.

Er komt een draaipunt

Ook Willem-Alexander zal moeilijk aan die historische wetmatigheid kunnen ontsnappen, denkt Van Zanten. Bepalend wordt de omgeving van de koning. Hoe lang zijn er nog tegenkrachten, zoals de moeder van de koning? Vertrekt de premier, met wie de koning nu soepel samenwerkt? Dienen zich riskante kwesties aan die voor een onverwacht draaipunt zorgen? Van Zanten: „De hoge uitgaven voor het koningshuis vormen daarbij absoluut een van de risicofactoren.”

Het koningspaar zal op termijn moeten gaan inleveren, voorspelt Van der Linden. „Ik kan mij niet voorstellen dat het zo blijft.” Over zes jaar wordt prinses Amalia achttien jaar. Ze gaat in een studentenhuis wonen en krijgt dan naar schatting een miljoen euro als toelage. „Reken maar dat de problemen dan opnieuw beginnen.”