Schuldenland Nederland kwetsbaar voor renteverhoging, waarschuwt DNB

Vooral veertigers met hypotheken en mkb’ ers moeten oppassen als de rente over een paar jaar weer omhoog gaat, stelt De Nederlandsche Bank.

De Nederlandsche Bank in Amsterdam. Foto ANP / Lex van Lieshout

De ultralage rente is heel schadelijk, zo klinkt het nu bijna dagelijks uit de Nederlandse financiële sector. Pensioenfondsen en verzekeraars klagen dat ze te weinig rente-inkomsten uit beleggingen hebben om aan verplichtingen te kunnen voldoen. Banken hebben kosten aan de negatieve depositorente bij de Europese Centrale Bank: ze ontvangen geen rente op deposito’s, maar moeten die betalen. Zou het dus goed nieuws zijn als de rente weer gaat stijgen? Zo simpel is het niet. Want ook een renteverhoging kan problemen opleveren, zo waarschuwde De Nederlandsche Bank (DNB) dinsdag.

Burgers en bedrijven raken inmiddels zo gewend aan het goedkope lenen, dat ze klappen kunnen gaan krijgen als de rente weer gaat stijgen, schrijft DNB in haar halfjaarlijkse Overzicht Financiële Stabiliteit.

Als de huidige hypotheekrente (rond de 2 procent, afhankelijk van het type hypotheek) in 2019 zou verdubbelen, betekent dit voor huizenbezitters een stijging van de maandlasten van 110 euro per maand, zo berekende DNB. Voor 8 procent van de huishoudens gaat het om meer dan 300 euro per maand. In deze laatste groep zitten veel veertigers met een hoge hypotheek waarop ze weinig aflossen. Deze groep is „in meerdere opzichten kwetsbaar voor een normalisatie van de rente”, schrijft DNB.

Starters hebben een gunstiger uitgangspositie. Bijna allemaal zetten ze de rente vast (meestal tien jaar) en bovendien lossen ze hun hypotheken af. Sinds 2013 komen huizenkopers alleen in aanmerking voor hypotheekrenteaftrek wanneer ze elk jaar een deel van hun hypotheek aflossen. Hun maandlasten zijn al lager als de rentevaste periode afloopt.

Die verplichte aflossing is typisch zo’n prikkel die DNB als toezichthouder toejuicht. De schulden van Nederlandse huishoudens zijn te hoog, merken de economen aan het Amsterdamse Frederiksplein telkens op. De totale schuld van Nederlandse huishoudens bedraagt 112 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Binnen de eurozone hebben alleen de Cyprioten meer schulden.

De Nederlandse hypotheekschuld, die grotendeels op de balansen van Nederlandse banken staat, levert DNB al jaren kritische vragen op van de Europese Centrale Bank (ECB).

Met lede ogen ziet DNB aan dat de meeste huizenkopers nog steeds meer lenen dan de waarde van hun huis. DNB roept het volgende kabinet op het maximale bedrag dat kopers kunnen lenen (per 2018 wordt dat 100 procent van de waarde van het huis) verder te verlagen. Ook moet de hypotheekrenteaftrek worden afgebouwd, als het aan DNB ligt.

Nederlandse bedrijven hebben zich ook flink in de schulden gestoken. De totale schuld van niet-financiële bedrijven lag eind 2014 op 128 procent van het bbp. In Duitsland, waar bedrijven zich meer financieren uit eigen vermogen, ligt dit percentage ongeveer de helft lager.

Als de rente omhoog gaat, worden bedrijven sneller geraakt dan huishoudens. De rentevaste periodes van leningen van banken aan bedrijven zijn vaak kort: bij de helft van het krediet gaat het om slechts een jaar.

DNB merkt op dat vooral het midden- en kleinbedrijf (mkb) kwetsbaar is. Ruim zes procent van het totaal aantal leningen dat banken hebben verstrekt aan het mkb geldt nu als ‘probleemlening’. De kans op wanbetaling is bij zo’n lening 100 procent. In 2009 lag dit percentage nog op ruim 3 procent. De financiële positie van kleinere bedrijven in de bouwnijverheid en de detailhandel is „in de nasleep van de crisis sterk verslechterd”, schrijft DNB.

Om bedrijven te ontmoedigen zich in de schulden te steken, pleit DNB voor het afbouwen van fiscale prikkels om te lenen. Net als huizenbezitters mogen bedrijven in Nederland de rentekosten op krediet (vreemd vermogen) aftrekken van de belasting, maar over de kosten van dividend (eigen vermogen) moeten ze juist belasting betalen. De fiscus stimuleert lenen, maar ontmoedigt de opbouw van eigen vermogen. In maart nam een grote meerderheid van de Tweede Kamer een motie aan van D66 en PvdA die het kabinet oproept hieraan een einde te maken. Stof voor de verkiezingscampagne.