Na Tsjernobyl wisten Oekraïners het zeker: weg met de Sovjet-Unie

‘Waarom geen baas in eigen huis’, vroegen Oekraïners zich af toen radioactieve dood om zich heen greep terwijl, ‘Moskou toekeek’.

Bij grens met Wit-Rusland, eerder Sovjet-Unie Foto Rob Severein

De ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl, nu dertig jaar geleden, markeert het einde van het vermolmde communisme in de Sovjet-Unie. Alles wat op 26 april 1986 en daarna fout gaat, weerspiegelt hoe het systeem na 70 jaar in een moeras van ontkennen en afschuiven verzeild raakte. Het ongeluk nog geen 100 kilometer ten noorden van Kiev is ook een nieuw begin van een nieuwe politiek Oekraïens nationalisme, dat vijf jaar later uitmondt in de onafhankelijke staat die zich tot op de dag van vandaag probeert te ontworstelen aan Moskou.

De bevolking in Pripjat heeft er eind april 1986 geen weet van. In Pripjat wonen de meeste ingenieurs en de andere arbeiders van de Lenin-atoomcentrale in Tsjernobyl. Pripjat is gebouwd in 1970, gelijk met de twee kilometer zuidelijker gelegen reactor RMBK. Een van de twee hoofdstraten is – hoe kan het ook anders – vernoemd naar Igor Koertsjatov (1903-1960), de vader van de Sovjetkernenergie. De bioscoop heet – uiteraard – Prometheus, naar de mythische dief van het vuur.

Op 27 april wordt dit stadje met 50.000 inwoners ineens geëvacueerd. In totaal worden circa 115.000 mensen die eerste dagen in bussen geladen naar Fastiv, ten zuiden van Kiev en elders in Oekraïne. Nog jaren zouden de burgers van Pripjat en andere getroffen gebieden in onwetendheid worden gehouden, terwijl de radioactieve dood om zich heen greep. Nobelprijswinnares Svetlana Aleksievitsj uit Wit-Rusland, meer getroffen dan Oekraïne, beschreef de verhalen van de mensen in 1997 in Tsjernobyls Gebed.

Gorbatsjov

De partijtop in Moskou weet wel veel. Al op 28 april 1986 komt onder leiding van Michail Gorbatsjov het Politbureau van de communistische partij CPSU bijeen om in het diepste geheim de ramp te bespreken. Partijleider – perestroika – Gorbatsjov is dertien maanden aan de macht en net begonnen met het uitrangeren van de oudgedienden uit de tijd van Leonid – stagnatie – Brezjnev. De volgende dag verschijnt in regeringskrant Izvestija een cryptisch berichtje. „Ter plekke werkt een regeringscommissie. De radiatie is gestabiliseerd. Medische hulp voor de slachtoffers blijkt nodig”, meldt het dagblad in de rubriek ‘Uit de ministerraad’. Tv-journaal De Tijd bericht ’s avonds navenant vaag.

Op 27 april wordt Priprat met 50.000 inwoners ineens geëvacueerd. Daar woonden de meeste ingenieurs en andere arbeiders van de Lenin-atoomcentrale in Tsjernobyl

Vladimir Goebarev, wetenschapsredacteur van partijkrant Pravda, schrijft het centraal comité een geheime brief. „Van 4 tot 9 mei was ik in het gebied van de atoomenergiecentrale van Tsjernobyl. Ik acht het noodzakelijk enige waarnemingen met u te delen”, begint Goebarev zijn brief die op 16 mei door het secretariaat van de CPSU is ingeschreven.

 Foto Rob Severein

Foto Rob Severein

Daarna laat de 47-jarige journalist, sinds zijn 21ste partijlid, geen spaan heel van het beleid. „Niemand heeft verantwoordelijkheid genomen voor de evacuatie”. De burgers van Pripjat zijn „volledig verlamd”. Soldaten en chauffeurs van de rampenbrigade werken op 800 meter afstand van de reactor onbeschermd, net als hun officieren die zo louter hun „leugenachtige durf” etaleren. Ze moeten allemaal werken in ondeugdelijke kleding, geleverd door een stoffenfabriek uit Boechara in Oezbekistan.

Ook in Kiev heerst „paniek wegens het uitblijven van informatie” van hogerhand. Het kader van de lokale Oekraïense communistische partij is in paniek. Bij de kassa in het hoofdkwartier van de partij staan lange rijen met partijfunctionarissen die een trein- of vliegticket willen kopen om de stad te ontvluchten, aldus Goebarev.

Doofpot

Goebarev publiceert vier dagen later een openbaar artikel in de Pravda onder de kop „Het is mijn plicht te vertellen over….” Ruim een pagina lang beschrijft hij de feiten uit het logboek van chemicus Valeri Legasov, die als lid van de regeringscommissie ter plekke was en evenmin genoegen nam met de doofpot die CPSU-top zoekt. Volgens Legasov deugde de constructie van de reactor niet. Hij wordt tegengewerkt, niet gehoord.

Moskou houdt vol dat het om een ongeluk ging. Ook onder Michail – glasnost – Gorbatsjov pakt de Sovjetstaat liever de lagere functionarissen in Oekraïne aan, dan de hoogste autoriteiten in Moskou. „De regering wil haar gezicht redden ten koste van zondebokken” op de centrale, schrijft in 2012 Nikolaj Karpan, kernfysicus die in Tsjernobyl werkt tijdens de ramp, in zijn boek Van Tsjernobyl tot Fukushima. Precies twee jaar later pleegt Valeri Legasov zelfmoord. Hij verhangt zichzelf thuis.

Hij is niet de enige ‘liquidator’, van de 600.000 tot 800.000 mensen die bij de opruiming betrokken waren, die kort leeft. Over de exacte cijfers zijn de experts het nog altijd oneens: de cijfers variëren van 4.000 tot 60.000 doden. Er zit een politieke component in die cijferstrijd. De woorden „leugen” en „bedrog” strijden in de ooggetuigenverslagen in Tsjernobyls Gebed van Aleksievitsj om voorrang.

Baas in eigen huis

Legasov maakt niet meer mee dat vijf jaar na de ramp in Tsjernobyl de Sovjet-Unie houdt op te bestaan en Oekraïne juist wel. De Oekraïense mathematicus Leonid Ploesjtsj (1938-2015) ziet dat meteen na de ramp aankomen. „Een belangrijk deel van de bevolking zal zich afvragen: waarom zijn wij niet baas in eigen huis”, zegt Ploesjtsj al in mei 1986 tegen de Amerikaanse Christian Science Monitor.

Zijn voorspelling komt uit. Op 1 december 1991 stemt 90 procent van de burgers voor de onafhankelijke republiek Oekraïne, enkele maanden eerder uitgeroepen na de mislukte staatsgreep in Rusland.

Klassiek cultureel-historisch nationalisme vermengt zich met politiek ecologisch bewustzijn. Het ent zich op de meest traumatische ervaring in de Oekraïense geschiedenis: de ‘hongermoord’ op tweeënhalf à vier miljoen Oekraïners in 1932-1933, de zogeheten golodomor die was veroorzaakt door Stalins oekaze in Moskou om de landbouw te collectiviseren.

Tsjernobyl wordt een symbool van de ‘imperiale arrogantie van Moskou’. De herdenking van de ramp is elk jaar een belangrijke dag. Dit jaar wil Kiev zelfs een speciale zitting van de algemene vergadering van de Verenigde Naties bijeen laten roepen.

Tsjernobyl, dertig jaar na dato nog steeds in een straal van 30 kilometer ontruimd en alleen met speciale toestemming te betreden – oogt als het Pompei van de Sovjet-Unie die na driekwart eeuw zomaar ophield te bestaan, omdat ze de waarheid wel wilde maar niet meer kon toedekken.