Log en aan de leiband van politiek en vakbond

De bedrijfsstructuur van Volkswagen is een veel groter probleem dan mogelijke claims vanwege ‘dieselgate’, zegt een Duitse expert.

Het is veel duurder om een Volkswagen te maken dan bijvoorbeeld een Opel. Foto Krisztian Bocsi / Bloomberg

Met het miljardenbedrag dat Volkswagen afgelopen week opzij heeft gezet om de kosten van het dieselschandaal op te vangen, heeft het grootste Europese autoconcern de problemen nog lang niet onder controle. Niet alleen kunnen de kosten nog veel hoger oplopen dan de reusachtige voorziening van ruim 16 miljard euro die VW nu heeft getroffen.

Ruim een half jaar nadat de fraude met de uitstoot van uitlaatgassen aan het licht kwam, heeft het concern nog altijd geen duidelijke strategie om zijn geloofwaardigheid terug te winnen. Donderdag licht Volkswagen officieel de al eerder vrijgegeven jaarcijfers over 2015 toe.

Het Volkswagen-concern, dat ook onder meer de merken Audi, Skoda, Seat en Porsche omvat, is niet alleen groot, maar ook log. Behalve met de omvang van de onderneming (met zo’n 600.000 werknemers wereldwijd, en fabrieken in 27 landen), heeft dat ook te maken met de eigendomsverhoudingen en de bedrijfscultuur die daarmee samenhangt.

Tot de grootaandeelhouders behoren behalve de families Porsche en Piëch (32,2 procent van de aandelen, goed voor 50,73 procent van de stemmen) en de Golfstaat Qatar (16,4 procent aandelen, 17 procent stemrecht) ook de deelstaat Nedersaksen (12,7 procent van de aandelen, goed voor een stemrecht van 20 procent).

De premier van die deelstaat (nu Stephan Weil, SPD) heeft zitting in de raad van commissarissen, net als de machtige voorzitter van de ondernemingsraad, Bernd Osterloh. Samen staan zij pal voor de werkgelegenheid en bescherming van de salarissen van de werknemers.

Maar modernisering van het bedrijf is niet hun eerste zorg. Bij alle belangrijke bedrijfsbeslissingen hebben de politiek en vakbond IG Metall een stevige vinger in de pap.

Volgens auto-expert Ferdinand Dudenhöffer, hoogleraar en directeur van het Car Center van de universiteit Duisburg-Essen, zijn de structurele problemen van VW een veel ernstiger bedreiging voor de onderneming dan het dieselschandaal.

„Zelfs als de kosten van de fraudezaak oplopen tot 30 miljard euro’’, zegt hij in een interview per e-mail vanuit Beijing, „kan VW dat dragen. Dát probleem is oplosbaar. Veel problematischer zijn de hoge productiekosten van VW, vooral bij de personenauto’s van het belangrijkste merk: Volkswagen.”

Een VW-werknemer produceert per jaar gemiddeld 17 auto’s, terwijl zijn collega bij General Motors goed is voor 46 auto’s, berekende Dudenhöffer in een recente publicatie. Op zich zou dat nog geen probleem zijn, vindt hij, als de winst per werknemer gelijk was – maar ook op dat punt blijft VW achter.

De afgelopen maanden is naar buiten gekomen dat de Qatar Investment Authority erg ongelukkig is met het gebrek aan hervormingszin bij VW en de traagheid waarmee gereageerd is op het schandaal. Maar Dudenhöffer gelooft niet dat deze grootaandeelhouder als breekijzer kan functioneren om de verstarde verhoudingen open te breken.

„Aan de bedrijfscultuur kunnen zij niets veranderen. De machtspositie van IG Metall en Nedersaksen kunnen zij niet breken. Ik vermoed dat zij het nog een tijdje aanzien, en uitstappen als de beurskoers naar hun opvatting op een piek is. Voor hen is het risico te groot dat de cultuurproblemen voor langere tijd niet opgelost worden.”

Bij die problemen komt nog dat de VW-top al maandenlang de indruk wekt niet te beseffen hoe ernstig het fraudeschandaal het imago van de onderneming heeft aangetast. Weken lang hebben de leden van de raad van bestuur geprobeerd te voorkomen dat het fraudeschandaal en daaraan verbonden financiële aderlating ten koste zou gaan van hun bonussen. Met als gevolg na het bedrog met de uitlaatgassen nóg meer negatieve aandacht voor VW in de Duitse media.

De bonussen zouden nu eenmaal vastgesteld worden op basis van de periode vóór het schandaal naar buiten kwam, dus waarom zou er dan op gekort worden? Uiteindelijk stemden de leden van de raad van bestuur er toch mee in dat een derde van hun bonussen niet, of althans niet meteen, maar alleen onder bepaalde voorwaarden wordt uitbetaald.

Dat bedrag wordt omgezet in aandelen, die pas te gelde gemaakt kunnen worden als de beurskoers over drie jaar met 25 procent gestegen blijkt te zijn. „Recordverlies laat VW-bestuur koud”, luidde daarom de vernietigende kop in de conservatieve Frankfurter Allgemeine Zeitung afgelopen weekeinde.