Pas op voor het Samsom-complex

Een jaar geleden werd Jesse Klaver fractievoorzitter. Hoe heeft hij het volgens partijgenoten gedaan?

Jesse Klaver (links) enAlexander Pechtold, in de Kamer, oktober 2015. Foto JERRY LAMPEN/ANP

Het begon met grote woorden. „Wij gaan Nederland veranderen!” Zijn adviseurs hadden hem nog zo gewaarschuwd, zei hij er zelf bij. Niet te hard van stapel lopen. Niet te veel beloven.

Toch sprak Jesse Klaver die grote woorden uit, toen hij op 12 mei vorig jaar het fractievoorzitterschap van GroenLinks overnam van Bram van Ojik. „Voor minder wil ik het niet doen. GroenLinks is een partij met idealen en een partij met een missie.”

Wat is er bijna een jaar later van zijn strijdvaardige boodschap terechtgekomen? Wat heeft Jesse Klaver in zijn eerste jaar gebracht? En hoe denken GroenLinksers over hun nieuwe partijleider?

Niemand was verbaasd dat Bram van Ojik (62) vorig jaar de jonge Klaver – toen net 29, binnenkort dertig jaar oud – als opvolger aanwees. Klaver is gedreven, ambitieus en energiek. Bovendien een graag geziene gast in media. Goed gebekt, innemend en van een nieuwe generatie. Dat scoort.

Al had Van Ojik nog wel een paar andere, meer ervaren GroenLinksers gepolst of niet ook zij beschikbaar zouden zijn voor het leiderschap. Hij vond dat er een echte, gezonde lijsttrekkersverkiezing moest komen. Omdat Europarlementariër Bas Eickhout en zijn voorganger in Brussel, Kathalijne Buitenweg, bedankten voor de eer, werd het Klaver – alleen Klaver. Een ledenreferendum werd eerder dit jaar nog wel uitgeschreven, maar er meldden zich geen tegenkandidaten. Deze zaterdag, op het partijcongres in Amersfoort, wordt Klaver officieel lijsttrekker voor de volgende Tweede Kamerverkiezingen van, in principe, maart volgend jaar.

De stemming binnen de partij, na één jaar Klaver aan het roer, is zonder meer opgewekt. Wie je er ook naar vraagt: GroenLinksers zijn bijna zonder uitzondering gelukkig met hun jonge nieuwe leider. „Je voélt het”, zegt campagneleider Wijnand Duyvendak. „Op partijbijeenkomsten zie ik mensen weer met een glimlach op het gezicht lopen.”

De new kid on the block heeft de partij nieuwe energie gegeven. Van Ojik had twee jaar mogen puinruimen na de desastreus verlopen verkiezingen van 2012 die Jolande Sap dwongen op te stappen. Nu is het aan Klaver om vooruit te kijken en GroenLinks electoraal succes te brengen.

Het goede humeur hangt natuurlijk ook samen met de gunstige peilingen. Verschillende peilbureaus wijzen voor GroenLinks met 9 tot 16 zetels op een potentiële recordwinst bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. Nu heeft de partij er vier. In 1998 haalde Paul Rosenmöller elf zetels.

Het Klaver-effect

Ook in andere getallen uitgedrukt gaat het de partij goed. De uittocht van leden is gekeerd. Er kwamen sinds mei vorig jaar ruim 2.200 nieuwe leden bij (tot bijna 21.500). Ook melden zich volgens campagneleider Duyvendak tientallen vrijwilligers om „iets te doen voor GroenLinks”. En op door Klaver in den lande gehouden toespraken – via Facebook aangekondigde meet ups – komen honderden mensen af, leden en niet-leden.

Duyvendak ziet een onmiskenbaar ‘Klaver-effect’. „Dat zit in zijn enthousiasme, zijn branie, zijn optimisme en in zijn zinderende ambitie.”

En ook in zijn losse, Amerikaans aandoende stijl. Klaver draagt een strak pak en das in de Tweede Kamer, maar op tournee in het land gaat dat jasje uit en stroopt hij de mouwen van zijn witte overhemd op. Hij spreekt soepel, uit het hoofd, vertelt persoonlijke anekdotes – over z’n kinderen, over z’n Indische grootmoeder en z’n Marokkaanse vader die het gezin in de steek liet. En stelt zich bij voorkeur op tussen het publiek, niet hoog op een podium achter een katheder. Dat spreekt mensen aan.

„Jesse heeft veel mensen weer enthousiast gemaakt voor de politiek”, zegt Europarlementariër Eickhout. „Hij heeft de juiste toon te pakken.” Niet alleen de toon en de stijl van Klaver spreken aan, zeggen de enthousiastelingen. Ook zijn boodschap. Klaver heeft weer enkele klassiek-linkse thema’s op de agenda gezet. De strijd tegen belastingontwijking door multinationals en tegen financiële ongelijkheid, zijn initiatief voor een nieuwe klimaatwet (samen met PvdA-leider Diederik Samsom) en zijn pleidooi voor een humaan vluchtelingenbeleid. In september beschreef hij zijn politieke agenda in het veelbesproken boek De mythe van het economisme, waarin hij zegt te willen afrekenen met een samenleving waarin alle beleidsproblemen worden teruggebracht tot een rekensom in harde euro’s. Het is een terugkerend thema in zijn optredens.

Jesse Klavers goed geformuleerde filippica tegen het economisme is sommige GroenLinksers nog te vaag. „Hij heeft het juiste linkse sentiment te pakken”, zegt Rutger Groot Wassink, fractievoorzitter van GroenLinks in de Amsterdamse gemeenteraad, „maar hij zal met concrete ideeën moeten komen op het gebied van werkgelegenheid, sociale zekerheid en in de zorg. Hij moet zijn idee verbreden en verdiepen.”

Maarten van Poelgeest, voormalig GroenLinks-wethouder in Amsterdam, is het daarmee eens. „Klaver zal nog voor de verkiezingen duidelijk moeten maken welke onderdelen van zijn verhaal nu het belangrijkst zijn en welke grote hervormingen na de verkiezingen als eerste aan bod moeten komen.” Mede door de versplintering in de Eerste Kamer, waar GroenLinks vier zetels heeft, kan Klaver na de Tweede Kamerverkiezingen een belangrijke rol gaat spelen in de formatiebesprekingen voor een nieuw kabinet.

Het Samsom-complex

Zolang Klavers verhaal over economisme bij grote, inspirerende woorden blijft, loert het gevaar van de herhaling , ook in z’n mediaoptredens. Harmen Binnema, politicoloog en voormalig Statenlid voor GroenLinks in Noord-Holland, vindt dat Klaver moet waken voor het ‘Samsomcomplex’, verwijzend naar de PvdA-leider. „Die werd kort na zijn aantreden als partijleider te snel te populair. Hij had een enorme media-exposure. Ook Jesse mag nu vaak aanschuiven bij De Wereld Draait Door. Dat is voor een GroenLinks-leider vrij uniek.” Tot nu toe allemaal geslaagde optredens, maar het kan volgens Binnema leiden tot overkill, tot „Klaver-moeheid”.

Ook Europarlementariër Bas Eickhout wil Klaver manen tot doseren. „Hij zal z’n enthousiasme wat moeten spreiden en zelfs wat temperen. Een lastige boodschap, want hij wil zo veel en hij wil zo graag.” Toch is dat nodig om Klaver in de eerste plaats tegen zichzelf te beschermen – „hij moet er niet aan onderdoor gaan”. En „de mensen moet niet op hem uitgekeken raken, zoals met Alexander Pechtold is gebeurd.”

Politicoloog Binnema, in zijn vrije tijd trainer op de GroenLinks Academie voor volksvertegenwoordigers en bestuurders, ziet nog een valkuil voor Klaver. „Tot nu toe heeft Jesse vooral believers om hem heen, ja-knikkers. Hij zal interne tegenspraak moeten organiseren. Daar wordt straks de campagne en hij zelf ook alleen maar beter van.”

Links of liberaal?

Kritisch GroenLinks bestaat niet meer. Dat gezelschap was tien jaar geleden opgericht door partijleden die bezorgd waren over „koers, imago en partijcultuur” en om een tegenwicht te bieden aan de liberale weg die toenmalig fractievoorzitter Femke Halsema was ingeslagen.

Hoewel de huidige partijleider tot nu toe vooral een links geluid laat horen, bestaat in die oude, kritische hoek de latente zorg dat Jesse Klaver zijn oude liberale profiel nooit helemaal kwijt is geraakt. Hij kwam destijds immers binnen als protegé van Halsema.

De Kritisch GroenLinksers van weleer geven Klaver vooralsnog het voordeel van de twijfel. Paulus de Wilt, een van de initiatiefnemers van Kritisch GroenLinks: „Pas na de Tweede Kamerverkiezingen zullen we Jesse echt kunnen afrekenen.” De Wilt gaat uit van een goede uitslag. Maar dan? „Als GroenLinks dan eindelijk eens mee gaat regeren zal dat echt over links moeten. We gaan toch niet een rechts kabinet aan een meerderheid helpen?”