Turkije dicht, nu Libië nog

Na het akkoord met Turkije verwacht de Europese Unie nu ook dat Libië migranten naar Europa gaat stoppen. Dat zal een stuk moeilijker worden.

Vrijdag steekt de op Sicilië geboren Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken, Angelino Alfano, de Middellandse Zee over. Zijn bestemming is een marinebasis bij Tripoli, waar de nieuwe, door de VN ondersteunde Libische eenheidsregering van premier Fayez Sarraj haar (voorlopige) zetel heeft gevestigd.

Alfano heeft een goede reden voor het bezoek aan zijn Libische ambtgenoot. Terwijl de vorige maand gesloten deal tussen de EU en Turkije inmiddels resulteert in een sterke vermindering van de vluchtelingenstroom naar de Griekse eilanden, is de migrantenstroom vanuit Noord-Afrika naar Italië vorige maand juist meer dan verdubbeld ten opzichte van februari. Volgens Frontex, het EU-agentschap voor grensbewaking, komt dat vooral door de verbeterde weersomstandigheden.

Deze week kwam daar het onheilsbericht bij over het opnieuw kapseizen van een overvolle vluchtelingenboot op de Middellandse Zee, ergens tussen Libië en Italië. Volgens UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN, zijn daarbij mogelijk vijfhonderd opvarenden verdronken.

Verschuift het Europese vluchtelingenprobleem deze zomer naar Italië? Italië, en heel Europa over zijn schouder, kijkt daarbij in de eerste plaats naar het gefragmenteerde Libië, waar de eenheidsregering geacht wordt eindelijk orde in de chaos te scheppen. De Europese Commissie maakte deze week bekend dat Syriërs in Turkije vooralsnog niet naar Libië uitwijken om vanuit daar de oversteek te wagen. Maar voor veel Afrikanen is Libië wel de springplank naar Europa.

„De bron van het probleem ligt in Libië en met dat land moeten we samenwerken, opdat de grenzen beter worden bewaakt”, vatte Alfano de Europese inzet deze week samen op Canale 5. Volgens cijfers van UNHCR kwamen vorig jaar 856.723 vluchtelingen uit Turkije aan op een van de Griekse eilanden. Verreweg de meesten waren Syriërs, gevolgd door Afghanen en Irakezen. Dit jaar (tot en met afgelopen woensdag) telde Griekenland 154.227 vluchtelingen, met een scherpe daling sinds maart.

Vergeleken met de Griekse cijfers is het Italiaanse vluchtelingenprobleem bescheiden. Maar het is zeker niet verwaarloosbaar. Italië (vorig jaar 153.842 aankomsten) registreerde dit jaar tot dusver 25.458 bootvluchtelingen en -migranten. Verreweg de meesten maken de oversteek naar Sicilië, en ze komen vooral uit Afrikaanse landen als Nigeria, Gambia, Senegal, Guinee, Ivoorkust, Mali en Somalië in het oosten.

Geen reden voor paniek

Minister Alfano is geen schreeuwer. De stijging van het aantal bootvluchtelingen, volgens hem met 4,7 procent dit jaar, is een ongewenste trend, maar niet onmiddellijk reden voor paniek, voegde hij eraan toe. „We zijn niet in een noodsituatie beland, en je kunt niet volhouden dat ons opvangsysteem in elkaar is gestort.”

Geen problemen op korte termijn dus, maar tegelijkertijd waarschuwt Italië de medelidstaten van de Europese Unie in dringende bewoordingen om toch vooral vooruit te kijken. „Het ongekende verschijnsel van groeiende migratiestromen naar Europa zal vermoedelijk nog decennialang aanhouden” , staat in een informele notitie die de Italiaanse regering vorige week naar EU-‘president’ Tusk en Commissie-voorzitter Juncker stuurde.

Italië wil een „strategische” aanpak van de migrantencrisis, door onder meer de zwakke landen in Noord-Afrika, de Sahel en de Hoorn van Afrika financieel te steunen in hun economische en sociale ontwikkeling, te financieren door de uitgifte van Europese obligaties (iets waarvan Duitsland fel tegenstander is).

Op korte termijn gaat de aandacht uit naar Libië. Vorige week zaterdag al reisden de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier en zijn Franse ambtgenoot Jean-Marc Ayrault af naar de marinebasis bij Tripoli om de kersverse premier Fayez een hart onder de riem te steken.

Operatie Sophia

Een volgende logische stap is het optuigen van Operatie Sophia, de militaire zeemacht van de Europese Unie in de wateren voor de kust van Libië die is bedoeld om mensensmokkelaars dwars te zitten. Sinds medio vorig jaar zijn door de inzet van de schepen de levens van zo’n 13.000 bootmigranten gered en werden 68 smokkelaars opgepakt, aldus de Europese Commissie. Maar een aantal EU-landen wil dat het mandaat van Sophia wordt uitgebreid zodat er, in samenwerking met de NAVO, robuuster kan worden opgetreden tegen Libische groepen, inclusief wapensmokkelaars.