Waar blijft die luchtbrug voor vluchtelingen?

Sinds het akkoord met Turkije komen nog nauwelijks vluchtelingen aan in Griekenland. Maar dat maakt de deal nog niet tot een succes. Dit zijn de zes knelpunten die moeten worden opgelost.

De Turkije-deal werkt. Met die boodschap lichtte de Europese Commissie woensdag toe hoe de nieuwe aanpak van de vluchtelingencrisis tot nu toe uitpakt. Sinds het begin van het akkoord, op 20 maart, is het aantal migranten dat aankomt op de Griekse eilanden significant afgenomen.

Daarmee is het hoofddoel bereikt: een einde maken aan de chaotische, levensgevaarlijke oversteek van de Egeïsche Zee. „We beginnen tastbare resultaten te boeken”, zei Eurocommissaris Dimitris Avramopoulos (Migratie) in Brussel.

De achterliggende gedachte van het akkoord is simpel: ontmoedig migranten de oversteek te maken, door ze zo snel mogelijk terug te sturen naar het veilig geachte Turkije, en verleid ze tegelijk met een legaal alternatief vanuit Turkije zelf.

De afschrikking lijkt te werken: kwamen er voor 20 maart nog gemiddeld 2.000 migranten per dag aan op de Griekse eilanden, nu gaat het dagelijks om tien- of honderdtallen. De legale migratieroute is mondjesmaat geopend: Nederland, Duitsland, Finland en Zweden namen tot nu toe in totaal 103 Syriërs op.

Volgens afspraak neemt de EU in eerste instantie één Syriër op voor elke Syriër die Turkije weer terugneemt vanuit Griekenland, tot een maximum van 72.000.

Maar een aantal EU-landen, onder leiding van Duitsland, heeft toegezegd meer mensen te zullen opnemen, omdat Turkije met 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen al ver boven zijn taks zit.

Voorwaarde is dat de vluchtelingenstroom naar Griekenland wezenlijk wordt ingedamd. Dat is nu het geval. De vraag is dan ook: waar blijft het grote gebaar?

Ingewijden zeggen dat dit er gaat komen, maar niet nu al meteen. Vooralsnog heeft iedereen de handen vol aan de praktische uitvoering van het akkoord.

Elke asielzoeker heeft recht op een procedure en mag ook in beroep gaan tegen een afwijzing – en de hiervoor benodigde teams zijn nog lang niet op volle sterkte.

De tweede dag (8 april) dat er veerboten werden teruggestuurd naar Turkije was meteen de laatste. En dat waren de ‘gemakkelijke gevallen’: migranten die weigerden om formeel asiel in Griekenland aan te vragen.

„Het echte werk moet nog beginnen”, erkende Avramopoulos woensdag. Wat zijn de voornaamste knelpunten?

1 Capaciteit op de Griekse eilanden

Op de Griekse eilanden zitten nu ruim 7.000 migranten. Alleen een handjevol economische migranten is op de veerboot naar Turkije gezet.

De meeste vluchtelingen hebben intussen asiel aangevraagd, omdat ze meteen worden teruggestuurd als ze dit niet doen.

De zestig Europese asielspecialisten die nu op de Griekse eilanden zitten, kunnen vijftig asielverzoeken per dag behandelen. De Commissie wil dat dit medio mei op tweehonderd per dag ligt en verwacht snel een ‘acceleratie’. Het streven is een procedure van maximaal twee weken, inclusief het beroep, dat vluchtelingen in Griekenland mogen afwachten. In Griekenland zijn inmiddels twintig commissies opgezet voor asielzoekers die in beroep willen.

De Griekse wet schrijft voor dat vluchtelingen niet langer dan 25 dagen zonder proces mogen worden vastgehouden. Die termijn is inmiddels verstreken voor een groot deel van de mensen die sinds 20 maart zijn aangekomen. Ze worden nu vrijgelaten op Chios en Lesbos, maar mogen niet naar het vasteland reizen.

2 Herhuisvesting vanuit Griekenland

Op het Griekse vasteland zitten nog eens 45.000 migranten. Die kunnen niet meer naar Noord-Europa, omdat Macedonië de grens op slot heeft gedaan.

De Commissie wil dat deze mensen deels worden geherhuisvest elders in de EU.Avramopoulos sprak woensdag van „6.000 mensen per maand”.

Deze ‘relocatie’ verloopt moeizaam, omdat EU-landen weinig animo tonen en omdat vluchtelingen zelf willen bepalen waar ze heen gaan en zich niet laten registreren. En als ze dat wel willen, lukt dit registreren niet, omdat de Griekse immigratiediensten overbelast zijn.

Bij grensplaats Idomeni kwam het tot schermutselingen. Volgens Avramopoulos is de situatie „helemaal niet goed”. Hij wijt dit aan mensensmokkelaars „die migranten vertellen dat de grenzen misschien weer opengaan”.

3 Het lot van niet-Syriërs

Syriërs hebben onder de Turkse wet een speciale status. Voor niet-Syriërs is het een ander verhaal: niet-Europeanen kunnen in Turkije geen asielaanvraag doen, omdat het land een geografische beperking heeft op het VN-Vluchtelingenverdrag.

De EU verwacht dat Turkije de wet aanpast om het akkoord juridisch sluitend te maken. Of dat gebeurt, blijft onduidelijk. De Commissie zei woensdag dat de discussie hierover „gaande” is. Ingewijden claimen dat het probleem „binnen een paar weken” is opgelost.

Ook zijn er verhalen dat Turkije niet-Syriërs zonder noemenswaardige procedure terugstuurt naar hun land. Tot nu toe maakten weinigen in Europa zich daar druk om. De 316 migranten – vooral uit Pakistan en Afghanistan – die twee weken geleden naar Turkije terugkwamen, zijn overgebracht naar het uitzetcentrum Pehlivanköy, bij de grens met Bulgarije. Mensenrechtenorganisaties hebben geen toegang. „We zijn nog niet in het centrum geweest en bespreken nu de voorwaarden voor toegang met de autoriteiten”, schrijft UNHCR-woordvoerder Selin Unal in antwoord op vragen.

4 De kleine luchtbrug vanuit Turkije

Een dag nadat de eerste mensen naar Turkije werden teruggestuurd, werden 79 Syrische vluchtelingen naar onder meer Duitsland, Nederland en Finland gevlogen (intussen zijn dat er 103).

Dat was bedoeld als een gebaar van goede wil. In het akkoord staat dat Europa één Syriër opneemt voor iedere Syriër die het, vanuit Griekenland, terugstuurt. Nu ‘nam’ Europa 103 mensen, zonder dat Syriërs waren teruggestuurd.

Of was het een loos gebaar? Deze mensen zouden al komen als onderdeel van bestaande herhuisvestingsplannen van de UNHCR. EU-landen zegden in juli 2015 toe 22.000 vluchtelingen over te nemen van de landen rond Syrië. Daarvan zijn er tot dusverre 5.677 geherhuisvest.

De procedure verloopt zo traag dat een aanzienlijk deel van de wachtenden het na een paar jaar opgeeft en alsnog probeert illegaal een ander land te bereiken.

Om het gebaar te kunnen maken, werden vanuit Nederland vijftien medewerkers van de IND, COA, politie, marechaussee en een arts ingevlogen. Zij namen op de ambassade in Ankara de benodigde laatste interviews af met de vluchtelingen, die door de UNHCR waren voorgedragen. Maar zo gaat het dus normaliter niet. Volgens SGDD-ASAM, een gerenommeerde vluchtelingenorganisatie, staan in Turkije bijna 600.000 vluchtelingen op de nominatie voor hervestiging. Ongeveer de helft daarvan komt uit Syrië.

5 De grote luchtbrug vanuit Turkije

EU-leiders beloofden Turkije medio maart om een ‘Voluntary Humanitarian Admission Scheme’ te ‘activeren’, zodra de aantallen vluchtelingen wezenlijk afnemen. Een grote luchtbrug dus, om Turkije te ontlasten, maar ook om vluchtelingen definitief uit de greep van smokkelaars te halen.

Een coalitie van zeven landen, waaronder Duitsland en Nederland, is bereid het voortouw te nemen. Ambtenaren van die landen bespreken in Ankara op dit moment hoe die luchtbrug eruit moet gaan zien. De verwachting is dat de grote luchtbrug pas echt in beeld komt als de kleine (waaraan een maximum zit van 72.000 mensen) is ‘opgesoupeerd’.

De UNHCR zal daarbij waarschijnlijk een ondergeschikte rol spelen. Onder meer omdat het grote bezwaren heeft tegen de Turkijedeal. Daarom zal de Turkse migratiedienst DGMM mensen voordragen, in overleg met migratiespecialisten van EU-landen. Daarbij is de bedoeling dat wel de ‘kwetsbaarheidscriteria’ van de Verenigde Naties worden gehanteerd.

6 Turkse dreigementen

Onderdeel van de deal is dat de EU de visumvereisten voor Turkse burgers schrapt, een oude wens van de Turkse regering. Afgesproken is dat dit in juni gaat gebeuren, op voorwaarde dat Turkije aan alle 72 eisen voldoet die de EU stelt voor visumliberalisatie, zoals biometrische paspoorten en een goed functionerende douane. Maar Turkije suggereerde deze week dat het hoe dan ook wil dat de visumvereisten komen te vervallen in juni en dat de migratiedeal anders klapt „Als de EU niet de nodige stappen neemt, is het ondenkbaar dat Turkije dat wel doet”, zei premier Davutoglu.

Avramopoulos zei woensdag dat dit ten onrechte is opgevat als dreigement en dat Turkije weet wat het te doen staat. „Het is glashelder: geen visaliberalisatie als niet alle eisen zijn vervuld.” Turkije voldoet nu aan ongeveer 35 van de eisen.