Olympia kent grimmige historie

De olympische vlam wordt ontstoken en gaat op weg naar Rio. De fakkeltocht heeft ook een gewelddadige geschiedenis, zoals in 1948.

Het overdragen van het olympisch vuur. Donderdag wordt in Olympia het olympisch vuur ontstoken als start van de estafetteloop naar Rio de Janeiro, waar op 5 augustus de Olympische Spelen beginnen. Foto Getty Images

In de oude Griekse stad Olympia wordt donderdag het olympisch vuur ontstoken als start van de estafetteloop naar Rio de Janeiro. In 1948 verliep die plechtigheid uiterst gewelddadig – een verzwegen hoofdstuk uit de geschiedenis van de Olympische Spelen.

Slechts drie jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog spraken de organisatoren in Olympia plechtig over vrede en liefde, maar tegelijkertijd vlogen er gevechtsvliegtuigen boven de stad, klaar om te doden.

Griekenland werd in 1948 verscheurd door een burgeroorlog tussen regeringstroepen en communistische guerrilla’s. Guerrillaleider Markos gaf het bevel om de fakkeltocht met geweld te verstoren, waarna een groep internationale journalisten werd aangevallen, onderweg naar Olympia. Een Griekse soldaat kwam daarbij om het leven.

Om erger te voorkomen vlogen gevechtsvliegtuigen boven Olympia, ondersteund door zwaarbewapende militairen op de grond. De soldaat Konstantinos Dimitrelis kreeg de eerste fakkel overhandigd, waarvoor hij voor even zijn gevechtsoutfit had verruild voor sportkleding.

Over deze grimmige situatie is niets meer te vinden in de officiële rapporten van ‘Londen 1948’, want de olympische beweging speekt liever over de scheppende kracht van het vuur. Die fascinatie zat er vanaf het begin in, vooral bij Pierre de Coubertin als geestelijk vader van de moderne Olympische Spelen. Al tijdens de oprichtingsbijeenkomst van het IOC in juni 1894 organiseerde hij hardloopwedstrijden met fakkels.

De Coubertin gebruikte deze symboliek graag in zijn spreekbeurten, zoals in 1906 bij een voordracht over pyrotechniek: het gebruik van vuur tijdens sportevenementen. Als IOC-voorzitter zei hij tijdens de afsluiting van de Spelen van 1924: ‘Moge de olympische fakkel zijn tocht door de tijden vervolgen voor het welzijn der menschheid die steeds moediger en reiner worde. Zoo zij het.’

De olympische beweging koestert de symboliek van het vuur als scheppende kracht die mens en samenleving verenigt. Wat ontbrak was écht vuur tijdens de Spelen, met een fakkeltocht vanuit Olympia. Beide moesten nog worden uitgevonden.

Architect Jan Wils zette de eerste stap met het Olympisch Stadion in Amsterdam voor de Spelen van 1928. Op 26 april 1926 schetste hij in Het Vaderland de rol voor de Marathontoren bij dit stadion: ‘Er boven komt een groote schaal, waarin overdag een rookpluim kan opstijgen en ’s avonds een vuurzuil.’ Aldus geschiedde op 28 juli 1928 tijdens de openingsceremonie. ‘Voor het eerst, de vlam van het olympisch vuur, dat lekte in vlammende tongen, gedurende heel den donkeren nacht’, aldus het Nieuwsblad van het Noorden. Rook en vuur waren te zien tot en met de slotceremonie – een traditie was geboren.

De Duitsers voegden voor de Spelen van 1936 opnieuw een element toe: de fakkelloop vanuit Olympia. Het Duitse olympisch comité benadrukte de scheppende kracht van een fakkelloop: ‘Ze moeten menschen uit vele landen tezamen brengen en in hen het bewustzijn van de gemeenschappelijke olympische idealen versterken.’

Weer een nieuwe traditie

Op 20 juli 1936 werd in Olympia voor ’t eerst het vuur ontstoken met weerkaatsend zonlicht in spiegels, precies zoals de Griekse archeoloog Alexander Philadelpheus had bedacht. ‘Van Apollo zelf, de god van het licht.’ Wéér een nieuwe traditie.

Door die aanwezigheid in Olympia en de verwijzing naar Apollo werd meteen een historische link gelegd met de oude Grieken. En dat was slim, want zo kreeg het olympisch vuur er gratis heel veel geschiedenis bij.

In 1936 was de fakkeltocht één grote nationaal-socialistische propagandastunt – 3.000 kilometer langs hakenkruizen. Onderweg waren regelmatig gevechten met antifascisten, onder meer in Griekenland en Tsjechoslowakije. Zelfs Philadelpheus was teleurgesteld, ondanks een diploma van Hitler vanwege zijn bijdrage aan het ritueel van zonlicht en spiegels. Nadat in 1939 de oorlog was uitgebroken, constateerde hij bitter dat het idee van olympische verbroedering wel heel kort had geduurd.

Absolute dieptepunt

In Wenen was het absolute dieptepunt met rellende nazi’s langs de route. ‘Plotseling werd de partijhymne, het Horst Wessel-lied, door honderden ingezet’, schreef dagblad De Zuid-Willemsvaart. ‘Daarop greep een detachement bereden politie in en joeg de menigte uiteen.’

Elders in de stad vielen relschoppers Joodse bezittingen aan. De Oostenrijkse regering kwam in spoed bijeen vanwege een serieus vermoeden voor een samenzwering van nazi’s.

Over de keerzijde van de fakkeltocht werd in zowel 1936 als 1948 gezwegen – er is niets te vinden in de officiële rapporten. Ook donderdag zullen we bij de start van de fakkeltocht ongetwijfeld alleen maar horen van de scheppende kracht van het olympisch vuur. Het is net propaganda, maar de edelsmid weet wel beter.