Kwam de lastenverlichting te vroeg?

Begroting Het kabinet is begonnen aan zijn laatste begroting. Veel te jubelen zal er niet zijn, staat nu al vast.

PvdA-leider Diederik Samsom komt gisteravond aan bij het ministerie van Financiën voor het topoverleg over de begroting. Foto ANP / Lex van Lieshout

Een mooie Miljoenennota, liefst met een paar meevallers – dat is de ambitie van elk kabinet in zijn laatste jaar. Zo ook van Rutte II. Toch moet de coalitie van VVD en PvdA vijf maanden voor Prinsjesdag toegeven dat er voor het verkiezingsjaar 2017 absoluut geen jubelbegroting op stapel staat.

Woensdagavond hield de coalitietop een eerste bespreking over de begroting. Op zijn ministerie besprak minister Dijsselbloem (Financiën, PvdA) de stand van zaken in de schatkist, met premier Rutte (VVD), vicepremier Asscher (PvdA), de fractievoorzitters Samsom (PvdA) en Zijlstra (VVD) en de financiële experts uit de Tweede Kamerfracties. Duidelijk is dat er een aantal lelijke tegenvallers aan zit te komen.

Een belangrijke komt door de verhoging van de ambtenarensalarissen, becijferde het CPB in maart. Dat heeft te maken met het ‘ruilvoetprobleem’. Alle departementen worden jaarlijks gecompenseerd voor inflatie; ze krijgen automatisch extra budget. Omdat de inflatie nu zo laag staat (0,3 procent dit jaar, volgend jaar geraamd op 1 procent) maar er wel flinke kostenstijgingen zijn van bijvoorbeeld de ambtenarenlonen ontstaat er een tegenvaller. Na jarenlang op de zogeheten ‘nullijn’ te hebben gezeten, kregen ambtenaren sinds dit jaar weer een salarisverhoging. Hetzelfde probleem doet zich voor bij andere vaste lasten voor departementen, denk aan de inkoop van kantoorartikelen. In totaal bedraagt de overschrijding van departementale begrotingen 5,1 miljard euro.

Omdat er volgens het CPB meevallers tegenover staan in de zorg (1,6 miljard) en bij de uitkeringen van Sociale Zaken (900 miljoen) komt het gat per saldo uit op 2,7 miljard euro. Dat is flink meer dan de overschrijding van 800 miljoen die het CPB vorig jaar had ingeschat.

Ministeries moeten dit tekort in eerste instantie binnen de eigen begroting oplossen. „De plaat moet sluiten”, heet dat in jargon. Volgens betrokkenen uit de coalitie is dat zeker haalbaar: departementen kunnen meestal zonder al te grote inspanning geplande uitgaven verlagen of verschuiven. „Met de stofkam door de ministeries levert al snel een paar miljard op”, zegt een Kamerlid.

Minister willen meer

En als dan dit uitgavenprobleem op departementale begrotingen is opgelost, doemt het volgende probleem op: verschillende bewindslieden hebben aangegeven dat ze meer geld willen. Zo wil minister Hennis (Defensie, VVD) de uitgaven voor haar departement op termijn met twee miljard verhogen om het Europees gemiddelde te halen – en dat betekent in 2017 zeker enkele honderden miljoenen extra. Ook is er permanente druk vanuit de Kamer om meer geld uit te trekken voor Veiligheid en Justitie. En PvdA-staatssecretaris Van Rijn (Zorg) wil af van een geplande bezuiniging van een half miljard op de langdurige zorg. En dan is de toegenomen vluchtelingenstroom. Dat kost geld, maar levert nog geen tegenvaller op, zei minister Dijsselbloem dinsdag in de Kamer. Het zijn „voorzienbare kosten”, die gewoon binnen de begroting moeten vallen.

Over de inzet de komende weken – op 1 juni dient het kabinet een nieuwe tussenstand met de Voorjaarsnota in – wil de VVD alleen in algemeenheden praten. „Wij zijn altijd erg voor veiligheid”, klinkt het in de Kamer. Coalitiepartner PvdA is op één punt iets concreter: de partij wil, net als vorig jaar, ouderen compenseren voor misgelopen koopkracht. Maar dat hoeft geen extra geld te kosten: het kan ten koste van andere inkomensgroepen.

Met de stofkam langs de ministeries gaan levert al snel een paar miljard op

Vorig jaar trok het kabinet met Prinsjesdag 5 miljard euro uit voor lastenverlichting. Had men dat dat cadeau aan burger – gezien de huidige krapte op de begroting en de timing voor de Kamerverkiezingen – niet beter voor dit jaar kunnen bewaren? Die vraag wuiven VVD en PvdA snel weg. Die belastingverlaging was ook nodig om de economie verder te stimuleren, klinkt het. En het was een gebaar na jaren van ingrijpende bezuinigingen. Bovendien werd die 5 miljard grotendeels gefinancierd met ruimte in het begrotingstekort: dat was sneller teruggelopen dan voorzien.

Voor het komend jaar verwacht het CPB opnieuw enige ruimte in het begrotingstekort: 1,2 miljard. Dat mag volgens de begrotingsregels niet gebruikt worden voor het dichten van gaten op departementale begrotingen. Het kan wel, als het kabinet daarvoor kiest, opnieuw aan lastenverlichting worden besteed.

Maar Dijsselbloem ziet daar geen ruimte voor, liet hij al in februari weten. Dat heeft alles te maken met tegenvallende gasbaten. De marktprijzen zijn flink lager en de gaswinning in Groningen is wegens de aardbevingsrisico’s teruggeschroefd tot 27 miljard kuub. Minister Kamp (Economische Zaken, VVD) liet deze week weten dat het „niet aannemelijk” is dat die hoeveelheid omhoog gaat. Voorlopige tegenvaller aan deze inkomstenkant van de begroting: 12 miljard minder gasbaten vergeleken met 2013.