Elizabeth is al negentig jaar een blanco canvas

Koninklijke verjaardag Stil en teruggetrokken, zo staat de Britse koningin Elizabeth II bekend. Haar uitstraling van politiek neutraal staatshoofd heeft ze zorgvuldig opgebouwd. Maar the Queen is wel degelijk een bemoeial met een sterke mening, zeggen kenners.

In 2004 mocht Chris Levine koningin Elizabeth portretteren. „Ik dacht dat er heel veel lagen bureaucratie zouden zijn om haar te zeggen wat ze moest doen”, vertelde de kunstenaar inThe Guardian. „Maar als ze ergens aan wil meewerken, belandt het meteen op haar bureau. Ze heeft de touwtjes in handen, geen twijfel mogelijk.” Foto Chris Levine/Camera Press/HH

Ze is sinds de dag van haar geboorte, deze donderdag negentig jaar geleden, al wereldberoemd. Ze staat op meer foto’s, portretten en postzegels dan wie ook. Maar wat weten we eigenlijk over koningin Elizabeth II, over wat ze vindt? Toen The Sun begin deze maand meldde dat de monarch voor een Brexit is, een Brits vertrek uit de Europese Unie, haastte het paleis te zeggen dat Elizabeth „zoals altijd politiek neutraal is”.

Bekijk ook onze fotoserie van Queen Elizabeth: Al 90 jaar mysterieus onaantastbaar

En we weten ook niet hoe de Britse koningin dacht of denkt over minder geladen onderwerpen. Ze gaf in de 64 jaar dat ze op de troon zit nooit een interview. In een tijd waarin iedereen zijn emoties openbaart en zijn gevoelens de wereld in twittert, zijn de meningen van Elizabeth nog even mysterieus als in 1952.

Dat is haar kracht, zegt Robert Hardman, koninklijkhuisverslaggever van de Daily Mail en biograaf van de vorstin. „Elizabeth is een blanco canvas. Dat is een geweldige kwaliteit, mensen kunnen zien wat ze willen, iedereen heeft een eigen indruk. Wat ze zelf vindt, is een goed bewaard geheim.” En dat terwijl hij voor de documentaire Our Queen at Ninety, vorige week uitgezonden door ITV, „ongekende” toegang kreeg tot het paleis, familieleden en familiefilmpjes. Dat zijn overigens niet zijn woorden, maar die van collega’s na het zien van de beelden.

Wat kwamen we te weten? Dat Elizabeth volgens haar nicht Margaret Rhodes een „serieus klein meisje” was. Dat toekomstig koning George (2) zijn overgrootmoeder GanGan noemt. Dat Kate blij is met „de zachte wenken” die Elizabeth geeft. Dat zelfs rugbyinternationals in haar bijzijn verlegen jongens worden. Ook onthulde de documentaire dat ze volgens de organisator van de Highland Games in Balmoral, haar zomerverblijf, graag whisky drinkt. En dat paarden volgens Camilla „na een drukke week in Londen haar ontspanning zijn”.

Hardman zelf leerde na maanden in haar bijzijn dat „ze meer hands-on is dan je zou vermoeden bij een negentigjarige”.

„Ze vindt dit echt een baan voor het leven. Maar ze geniet er ook van, het is geen vervelende klus.”

Magie van de monarchie

Is het erg dat ze Elizabeth de Stille is? De negentiende-eeuwse constitutioneel historicus Walter Bagehot meende dat het voor het overleven van de monarchie belangrijk was „geen daglicht toe te laten”. De „magie” zou verloren gaan en daarmee de bestaansreden van de koning.

Dat is volgens sommigen wat er zal gebeuren wanneer prins Charles de troon bestijgt. In tegenstelling tot zijn moeder heeft hij wel opvattingen. Die zijn soms controversieel, en hij uit ze niet alleen in toespraken, maar ook in brieven aan ministers. Toch zegt zijn biografe, Catherine Mayer, dat de „publieke neutraliteit” van Elizabeth „noch past in een tijd waarin meer transparantie wordt gevraagd” van publieke figuren, „noch bij het temperament” van Charles.

Bovendien is koningin Elizabeth minder stil dan wordt gedacht, zegt Mayer.

„Ze heeft veel en sterke opvattingen. Alleen uit ze die niet publiekelijk. Ze heeft wekelijkse ontmoetingen met de premier, en andere fora waar zij ze veilig kan spuien.”

Permanente constante

Joan Smith, columnist voor The Independent, vindt haar zelfs „een bemoeial”. „De manier waarop ze zich twee jaar geleden roerde in het debat over Schotse onafhankelijkheid? Natuurlijk was dat van tevoren bedacht.” Vlak voor het referendum zei Elizabeth tegen een omstander dat ze hoopte dat „mensen zorgvuldig over de toekomst nadenken”. Dat werd gezien als een opmerking tegen onafhankelijkheid.

Volgens Smith is de „bemoeizucht” vaker minder subtiel. Ze vertelt dat ze een aantal jaar geleden op het paleis was met haar toenmalige vriend, de staatssecretaris voor Europese Zaken. „Ik ben een bekende republikein. In mijn bijzijn zei ze: ‘De EU wordt wel erg groot met 28 landen.’ Iemand corrigeerde haar en zei dat het er 27 waren, maar dat werd gehoopt dat Turkije snel kon toetreden. Ze zei: ‘O, maar we willen dat niet op korte termijn.’”

Smith zegt: „Die uitspraak was heel ongrondwettelijk. En als ze in dit gezelschap zo uitgesproken was, kan ik me niet voorstellen dat ze dat anders nooit is. Ik denk alleen dat het een ongeschreven regel is dat niemand dat doorvertelt.” De Brexit-uitspraak kan dus best kloppen, wil Smith maar zeggen.

De meeste Britten hebben iemand van de koninklijke familie gezien of zelfs ontmoet - Robert Hardman, biograaf van koningin Elizabeth

Een bron binnen het paleis zei in reactie op het verhaal van Smith tegen The Daily Telegraph dat het „niet geheel en al onmogelijk is dat de majesteit een dergelijke opmerking maakte”, maar dat de opmerking „uit haar verband kan zijn gerukt”. Nadrukkelijk wees de bron erop dat Smith „een republikein” is.

Ook biograaf Hardman zegt: „De koningin zal nooit x of y zeggen. Ze stelt vragen.” Hij meent dat Elizabeth „soft power” heeft.

„Ze is eerder een rem dan de versnelling. Alle premiers, ook David Cameron, vertellen dat. Ze denken dat ze een vreselijk probleem hebben. De koningin zal geen oplossing aandragen, maar zet de crisis in historisch perspectief.”

Hij ziet Elizabeth graag als „een permanente constante”. „Hoe meer we weten van andere publieke figuren, hoe meer we teleurgesteld worden. Neem het bonnetjesschandaal [toen in 2009 bleek dat Lagerhuisleden sjoemelden met declaraties, red.], dan ben je toch blij dat de koningin er als back-up is.”

Haar onderdanen voelen bovendien dat Elizabeth toegankelijk is, meent Hardman. „De meeste Britten hebben iemand van de koninklijke familie gezien of zelfs ontmoet. Vergelijk dat eens met politici: de meeste kiezers weten niet wie hun Lagerhuislid is.”

Plumpudding toe

Wie iets over de koningin te weten wil komen, kan bovendien haar huizen bezoeken. Niet Buckingham Palace of Windsor – allebei eigendom van de regerende vorst, niet van Elizabeth persoonlijk – maar wel Balmoral, waar ze haar zomers doorbrengt, of Sandringham, haar thuis voor de wintermaanden. Het is de manier van Elizabeth om iets van de privacy waaraan ze zo gehecht is, weg te geven.

Sandringham voelt knus voor een huis met 365 kamers. Als je binnenkomt, sta je onmiddellijk in de zitkamer: een bureautje met een beeld van een paardenhoofd, familiefoto’s op de piano, banken die enigszins zijn doorgezakt. Ook staat er nog de stoel van haar moeder, zo neergezet dat ze vanaf haar plek voor de enorme haard tegelijkertijd de paardenrennen kon volgen op het televisietoestel, verborgen in een antiek kastje.

Het is een ongeschreven regel dat niemand doorvertelt hoe uitgesproken de koningin is - Joan Smith, columnist van The Independent

In de eetkamer ligt het menu van afgelopen Kerst. Kalkoen gevuld met kastanjes en salie, spruitjes, worteltjes, geroosterde aardappelen, en plumpudding toe. In de ruimte waar de jachtgeweren worden bewaard, zijn bijzondere schetsen van Rien Poortvliet te zien. De Nederlandse tekenaar mocht in 1978 mee op jacht, en maakte als bedankje tekeningen van een lachende Elizabeth in hoofddoek, die een fazant ophoudt, en prins Charles met William op de rug, omringd door dansende honden.

De gidsen van Sandringham zitten vol wetenswaardigheden. De koningin blijkt pas om acht uur ’s avonds aan tafel te gaan. Twee, drie keer per week worden er daarna in de balzaal films vertoond. „Misschien, als de jongeren verderop de baas zijn”, wordt er weer gedanst. Daarmee worden William en Kate bedoeld, die op het landgoed wonen.

De koster vertelt dat Elizabeth in de nogal opulente dorpskerk altijd helemaal links in de kerkbank zit, en prins Philip helemaal rechts. Traditie, van toen Edward VII en Alexandra zes kinderen tussen zich in hadden zitten. Elizabeth, vertelt hij, komt hier niet alleen met Kerst, maar gaat ook regelmatig naar de gewone diensten. Als er dan toevallig mensen van buiten het dorp zijn, zet de koster hen in de zijbeuk neer, zodat ze de koningin kunnen zien bidden. „Zo dichtbij kom je nooit.”