400 jaar Shakespeare: veertien liefhebbers over de kracht van ‘the Bard’

Wat maakt William Shakespeare 400 jaar na zijn dood nog zo goed? Dichters, acteurs, vertalers en regisseurs over de kracht van ‘the Bard’.

  • Spinvis: Dichter en zanger

    spinvis

    “Shakespeare schrijft over mensen en hun dromen, verlangens, hartstochten, geheimen, jaloezieën. Daarom is het alsof hij een van ons is. Ik componeer nu liedteksten geïnspireerd door De Storm voor zangeres Hadewych Minis. Hoofdpersoon Prospero, banneling op een exotisch eiland, is als Shakespeare die met zijn toneeltoverkunst ons de wereld beter doet begrijpen.”

  • Saskia Temmink:Actrice en Lady Macbeth in Macbeth door Het Zuidelijk Toneel

    saskia

    “In deze bewerkte voorstelling ben ik als Lady Macbeth de reddende engel van de liefde en van het huwelijk. Oorspronkelijk is de Lady duister en ambitieus, niet bij ons. Voordat de voorstelling begint sta ik op de bühne en kijk naar het binnenkomende publiek, hoe men elkaar begroet. Naar echtparen en stellen, of die wel of niet liefdevol met elkaar omgaan. Wat Lady Macbeth en haar man bindt, is het kind dat ze ooit hadden. Dat is dood. Toch blijven ze bij elkaar. Als ze uit elkaar zouden gaan, verliezen ze het kind nog eens.”

  • Ilja Leonard Pfeijffer: Dichter, schrijver

    ilia

    “Shakespeares poëzie is iets waar elke beeldhouwer van droomt: het monumentale van een sculptuur combineren met iets wat leeft. Kijk naar ‘Shall I compare thee to a summer’s day’, Shakespeares achttiende sonnet. Het is een wulps gedicht dat leeft door de monologue intérieur, de interne tegenspraak. Toch is het een monument aan de onsterfelijkheid: ‘So long as men can breathe or eyes can see, So long lives this, and this gives life to thee.’ Op het eerste gezicht lijkt zijn taal moeilijk. Afstotend misschien. Maar zodra je die kleine weerstand hebt overwonnen, merk je dat het nog steeds actueel is. Het oogt als marmer, maar het is even ademend als vlees. Als dichter kun je veel van Shakespeare leren. Hij heeft bewezen dat het niet erg is om over tijdgebonden onderwerpen te schrijven. Als je dat goed doet, is het tijdloos. Zijn sonnetten en toneelwerk ogen moeiteloos. Maar achter zijn spontaniteit gaat groot meesterschap schuil. Zijn werk behoort tot de absolute top van de wereldliteratuur.”

  • Bas Heijne:Schrijver, columnist, essayist

    bas

    “Shakespeare geldt als een universeel genie, omdat hij het hele menselijke bestaan overziet. Maar dat doet hij niet vanuit de hoogte, op afstand, maar heel dicht op onze huid. IIn zijn historische stukken proef je wel een nationalistische agenda. Shakespeare blijft de apologeet van de Tudors. Daarin is hij kind van zijn tijd. Maar ikk ken geen toneelschrijver die verheven gedachtes zo knap combineert met de onderbuik. Bij iemand als Vondel blijven de personages gevangen in hun historische of bijbelse context. Die van Shakespeare bezitten een geest. Of je nu in een komisch stuk zit, of een tragedie. De psychologische mechanismen die Shakespeare beschrijft zijn totaal niet veranderd. Daarom doorgrondt hij ons met onze smartphones net zo goed als zijn tijdgenoten.”

  • Jamal Ouariachi: Schrijver, vertaalde Macbeth voor Het Zuidelijk Toneel

    jamal

    “De kracht van Shakespeare zit hem in de oertypes die hij heeft gecreëerd. De heksen in Macbeth, die met hun voorspellingen een politiek machtsspel in gang zetten, zijn aan de ene kant heel erg tijdgebonden. Heksen werden in Elizabethaans Engeland vervolgd. Iedereen was bang voor ze. Dat is nu niet meer het geval, maar er is nog altijd angst voor duistere machten die de zichtbare politiek beïnvloeden. Het internet puilt uit van de complottheorieën. In onze bewerking van Macbeth zijn de heksen het grootkapitaal, de mensen die vanuit het bedrijfsleven grote politieke invloed uitoefenen. Shakespeare biedt eindeloze variaties op het kwaad. Zijn onderliggende archetypen zijn nog altijd relevant.”

  • Boris van der Ham: Voormalig D66-politicus en auteur van De koning kun je niet spelen; toneelwetten voor kiezers en politici

    boris

    “Politici hebben de neiging de verantwoordelijkheid voor hun handelen te ontlopen. Dan citeer ik graag uit Julius Caesar waarin staat dat ons mislukken ‘not in our stars’ staat, maar gelegen is in onszelf. Ik houd van de unhappy, fatale eindes van Shakespeares drama’s. De politiek wil juist het tegenovergestelde: gelukkige eindes.”

  • Gijs Scholten van Aschat: Acteur

    gijs

    “Ik wilde op de Toneelacademie Maastricht al dolgraag Shakespeare spelen, maar de rest van de klas zag dat niet zitten, hij was toen niet zo ‘bon ton’. In 1983 was ik Romeo in Romeo en Julia bij de Haagse Comedie. Ter voorbereiding heb ik toen in Parijs gestudeerd bij Shakespeare-kenner Ion Omesco. Die heeft mij de liefde voor Shakespeare, en het inzicht in zijn taal bijgebracht. Cruciaal bij het studeren van Shakespeareteksten is begrip van de structuur: het metrum, het ritme van de zinnen, de adempauzes, de boog die hij maakt. Shakespeares taal is heel complex. Ik vergelijk die wel eens met jazz: eerst moet je de structuur door en door kennen, en daarna kun je ermee gaan spelen. Ik heb inmiddels in dertien stukken van Shakespeare gespeeld. Knap aan zijn stukken is dat ze én psychologisch en politiek sterk zijn, en nooit moralistisch – hij laat het oordeel altijd aan zijn publiek. Zijn taal is gruwelijk en poëtisch tegelijk, dat vind je weinig bij andere toneelauteurs. Zijn metaforen zijn onovertroffen.”

  • Herman Pleij:Mediaevist en emeritus hoogleraar historische Letterkunde

    herman

    “Het mooiste aan Shakespeare is de snedige dialoogkunst. Zijn werk is uitgesproken witty. Hierin staat hij in de humanistische traditie van tafelredes en scherpzinnige dialogen.”

  • Rob van der Zalm:Theaterhistoricus aan het Instituut voor Theaterwetenschap (UvA)

    “Shakespeare is in gunstige zin een ‘bandeloze importschrijver’. Hij verbindt het verhevene met het laag bij de grondse, poëzie met proza. Zijn toneelwerk is open, hij bedient zich van alle registers. Voor het Nederlandse theater is De koopman van Venetië met Louis Bouwmeester als Shylock in 1880 beslissend. Voor die tijd was het voor de geletterde toneelliefhebber kommer en kwel met spektakel, amusement en melodrama waarvan de toeschouwers smulden. Vanaf 1880 werd ons toneel volwassen.”

  • Ester Naomi Perquin: Dichter

    “In de provinciestad waar ik opgroeide gebeurde nooit een lustmoord. Uit hang naar romantiek ging ik naar opvoeringen van Shakespeare. In zijn stukken is het noodlot altijd aanwezig, vaak als een detail. Een kus kan een koninkrijk te gronde richten. Alles waartoe mensen in staat zijn, staat in Shakespeare. Zijn toneelwerk verklaart de mensheid voor dummies. Wil je de mens snappen, dan kun je bij Shakespeare terecht. Hij toont de geheime, onzichtbare kanten van menselijk handelen. Daarin schuilt voor mij de poëzie van zijn toneel.”

  • Jack Nieborg:Regisseur van Shakespearetheater Diever

    “Shakespeare is al vier eeuwen actueel. Welke tekst je ook gebruikt, altijd stuit je op de actualiteit. Deze zomer spelen we het politieke stuk Richard III. Ik kan het stuk zo vertalen met quotes en zinnen uit het kranten- en journaalnieuws van nu.”

  • Paul Franssen:Universitair docent Engelse Letterkunde en schrijver van Shakespeare Literary Lives: The Author as Character in Fiction and Film

    “In de zeventiende eeuw verscheen Shakespeare op de Londense planken als spook, een geestverschijning die zijn eigen stukken aankondigt. Pas later werd hij een man van vlees en bloed. De Fransman Alexandre Duval schreef in 1804 de internationale theaterhit Shakespeare amoureux. Deze tekst vormt het begin van een traditie die uitmondt in de film Shakespeare in Love: Shakespeare is daarin niet alleen theaterauteur maar ook zelf toneelpersonage.”

  • Erik Bindervoet:Vertaler, vertaalde Romeo en Julia voor het Amsterdamse Bostheater

    “Shakespeares woordenpalet is enorm. Dan denk ik aan de beeldspraak in een dialoog van Romeo en Julia, als ‘lippen elkaar als blozende pelgrims kussen’. Prachtig. Shakespeare trok zijn taal alle kanten op. Hij had zowel gevoel voor schunnige banaliteiten, woordspelingen als verheven taal. Hij voelde zich voor geen enkel register te beroerd. Conform het adagium: voor elk wat wils. Waar hij zich ook aan moest houden, om ervoor te zorgen dat veel mensen naar het theater kwamen. Shakespeare had zo’n goed oor voor de mens. Door zijn taalrijkheid leven zijn karakters tot op de dag van vandaag.”

  • Huib Hudig:Presentatiecoach bij Speak to Inspire

    “Voor speechschrijvers is Shakespeare nog steeds een bron van inspiratie. Denk aan de grafrede van Marcus Antonius in Julius Caesar: ‘Friends, Romans, Countrymen.’ Met zo’n drieslag pak je je publiek er meteen bij. En kijk eens naar de speeches van Obama. Dat metrum, het ritme. Dan kijk je naar Shakespeare. Opvallend dat Shakespeare in zijn speeches zelfs gebruikmaakte van interactie, tegenwoordig een hot item. Marcus Antonius stelt vragen aan het publiek en toont Caesars doorboorde toga. Daarop ontsteekt de menigte in woede. Daar gaat het om bij speeches: emoties losmaken.”