Zwarte clown was geen slachtoffer

Achtergrond Chocolat Chocolat was vanaf 1889 een sensatie als eerste zwarte clown in Frankrijk, in een tijdperk dat circus heel serieus werd genomen. Voelde hij zich het slachtoffer van racisme?

Foto

Hij was in vergetelheid geraakt. Chocolat, de grote zwarte ster van de belle époque in Frankrijk. Door de naspeuringen van een historicus, Gérard Noiriel, en de film van Roschdy Zem, wordt dit onrecht nu hersteld.

Want hij is tussen zijn aankomst in Parijs in 1886 en zijn overlijden in 1917 zéér beroemd geweest. De waarachtige geschiedenis van een man zonder naam, heet de studie van Noiriel, vrucht van jaren onderzoek, die overigens duidelijk maakt dat de film erg vrijmoedig omspringt met de historische Chocolat.

Lees ook het interview met Omar Sy, die doorbrak in ‘Intouchables’: ‘Ik kan mij moeilijk voor elke rol wit schminken

We weten niet in welk jaar hij was geboren, en evenmin hoe hij van oorsprong heette. Chocolat was zijn artiestennaam; zijn sociale omgeving noemde hem Rafael. Hij moet tussen 1865 en 1868 als slaaf geboren zijn op Cuba; in de Spaanse kolonie werd voor slaven geen bevolkingsregister bijgehouden. Naar eigen zeggen is hij vóór 1880 door een zakenman gekocht en naar Europa meegenomen. Aanvankelijk werkte hij in de buurt van de Spaanse stad Bilbao als knecht voor zijn koper, maar omdat slavernij in Spanje geen juridische basis had, kon hij weglopen. Na wat baantjes kwam hij in dienst bij de Engelsman Tony Grice, wederom als knecht.

Rondreizende clown

Chocolat foto Gallica

In de film wordt Chocolat, als wildeman optredend in een armelijk, rondreizend circusje, ontdekt door de beroemde witte clown George Foottit, die hem meeneemt naar Parijs en hem het vak van clown bijbrengt. Maar zo is het geenszins gegaan. Tony Grice was een beroemde, door Europa rondreizende clown – de clown was een Engelse uitvinding. Chocolat volgde Grice naar Parijs, waar deze geëngageerd was door het Nouveau Cirque. Het circus was in deze tijd geen volks- en kindervermaak. Het Nouveau Cirque kon bogen op een aristocratisch publiek, en ook gekroonde hoofden lieten zich er graag zien. Kranten recenseerden het spektakel, waardoor we vrij nauwkeurig weten wat er te zien was.

Paardendressuur vormde het hart van de voorstelling. Daarnaast waren er komische pantomimes met clowns. De circusdirectie kwam op het idee de paardenknecht met het opvallend uiterlijk daaraan te laten meedoen, aanvankelijk in een bijrol in de act van Grice, later in een speciaal voor de zwarte man geschreven komische act, La noce de Chocolat. Het succes bij pers en publiek was enorm. Tot dan waren de enige zwarten op het toneel ‘minstrels’: zwart geschminkte blanken. La noce de Chocolat werd hét komisch succes tijdens de Wereldtentoonstelling van 1889 en bleef jaren op het programma.

Chocolat en Foottit

Chocolat was dus al beroemd voordat hij in 1894 een duo vormde met de Engelse clown George Foottit, dat eveneens zeer succesvol was en jaren standhield. De gebroeders Lumière maakten vijf filmpjes van het duo en er bestaan talrijke foto’s van. Naast het Nouveau Cirque stonden ze in vele andere theaters, tot de Opéra aan toe.

Chocolat woonde samen met Marie Hecquet, een Franse bewonderaarster die zich voor hem liet scheiden van haar man. Op straat werd hij overal herkend; hij trad ook op als acrobaat en zanger. Een late poging, in 1911, om door te breken naar het serieuze theater mislukte evenwel.

Het circus was geen volks- en kindervermaak, de aristocratie liet zich er zien

Was Chocolat slachtoffer van racisme, zoals de film beweert? Het waren de jaren van de Dreyfusaffaire: Frans racisme trof vooral joden. Daarnaast bestonden er in deze tijd van kolonialistische expansie allerlei ideeën over de superioriteit of inferioriteit van rassen. En ook valt op hoe stereotiep (dikke lippen, brede grijns) Chocolat wordt afgebeeld in de portretten van Henri de Toulouse-Lautrec en de reclame-uitingen waaraan hij zijn naam verbond.

Maar leed hij daaronder, zoals de film suggereert? Dat is moeilijk te zeggen: de talrijke, waarderende krantenartikelen die aan hem zijn gewijd, gaan daar nooit over. Zo’n anachronistische projectie van hedendaagse normen mag ook in geen geval zijn verdiensten aan het oog onttrekken, lijkt me. Chocolat was meer dan speelbal der omstandigheden. Talent, hard werken en doorzettingsvermogen hebben het verdwaalde jongetje uit Cuba vér gebracht.