Waar blijft die luchtbrug voor vluchtelingen?

Eerste evaluatie Sinds het akkoord met Turkije komen nog nauwelijks vluchtelingen aan in Griekenland. Maar dat maakt de deal nog niet tot een succes. Dit zijn de zes knelpunten die moeten worden opgelost.

Foto Reuters

De Turkije-deal werkt. Met die boodschap lichtte de Europese Commissie woensdag toe hoe de nieuwe aanpak van de vluchtelingencrisis tot nu toe uitpakt. Sinds het begin van het akkoord, op 20 maart, is het aantal migranten dat aankomt op de Griekse eilanden significant afgenomen. Daarmee is het primaire doel bereikt: een einde maken aan de chaotische, levensgevaarlijke oversteek van de Egeïsche Zee. „We beginnen tastbare resultaten te boeken”, zei Eurocommissaris Dimitris Avramopoulos (Migratie) in Brussel.

De achterliggende gedachte van het akkoord is simpel: ontmoedig migranten de oversteek te maken, door ze zo snel mogelijk terug te sturen naar het veilig geachte Turkije, en verleid ze tegelijk met een legaal alternatief vanuit Turkije zelf. De afschrikking lijkt te werken: kwamen er voor 20 maart nog gemiddeld 2.000 migranten per dag aan op de Griekse eilanden, nu gaat het dagelijks om tien- of honderdtallen. De legale migratieroute is mondjesmaat geopend: Nederland, Duitsland, Finland en Zweden namen tot nu toe in totaal 103 Syriërs op.

Volgens afspraak neemt de EU in eerste instantie één Syriër op voor elke Syriër die Turkije weer terugneemt vanuit Griekenland, tot een maximum van 72.000. Maar een aantal EU-landen, onder leiding van Duitsland, heeft toegezegd meer mensen te zullen opnemen, omdat Turkije met 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen al ver boven zijn taks zit. Voorwaarde is dat de vluchtelingenstroom naar Griekenland wezenlijk wordt ingedamd, zoals nu ook het geval is. De vraag is dan ook: waar blijft het grote gebaar?

Ingewijden zeggen dat dit er gaat komen, maar niet nu al meteen. Vooralsnog heeft iedereen de handen vol aan de praktische uitvoering van het akkoord. Elke asielzoeker heeft recht op een procedure en mag ook in beroep gaan tegen een afwijzing – en de hiervoor benodigde teams zijn nog lang niet op volle sterkte. De tweede dag (8 april) dat er veerboten werden teruggestuurd naar Turkije was gelijk de laatste. En dat waren de ‘gemakkelijke gevallen’: migranten die weigerden om formeel asiel in Griekenland aan te vragen. „Het echte werk moet nog beginnen”, erkende Avramopoulos woensdag. Wat zijn de voornaamste knelpunten?

1. Capaciteit op de Griekse eilanden

Op de Griekse eilanden zitten nu ruim 7.000 migranten. Dat aantal groeit nog steeds, omdat het terugsturen nog nauwelijks op gang is gekomen. Alleen een handjevol economische migranten is op de veerboot naar Turkije gezet. De meeste vluchtelingen hebben intussen asiel aangevraagd, omdat ze meteen worden teruggestuurd als ze dit niet doen. Maar de zestig Europese asielspecialisten die nu op de Griekse eilanden zitten, kunnen vijftig asielverzoeken per dag behandelen. De Commissie wil dat dit medio mei op tweehonderd per dag ligt en verwacht snel een ‘acceleratie’. Het streven is een procedure van maximaal twee weken, inclusief het beroep, dat vluchtelingen in Griekenland mogen afwachten. In Griekenland zijn inmiddels twintig commissies opgezet voor asielzoekers die in beroep willen. De Griekse wet schrijft voor dat vluchtelingen niet langer dan 25 dagen zonder proces mogen worden vastgehouden. Die termijn is inmiddels verstreken voor een groot deel van de mensen die sinds 20 maart nog zijn aangekomen. Ze worden daarom nu vrijgelaten op Chios en Lesbos, maar mogen niet naar het vasteland reizen.

2. Herhuisvesting vanuit Griekenland

Op het Griekse vasteland zitten nog eens 45.000 vluchtelingen. Die kunnen niet meer naar Noord-Europa, omdat Macedonië de grens op slot heeft gedaan. De Commissie wil dat deze mensen deels worden geherhuisvest elders in de EU. Avramopoulos sprak woensdag van „6000 mensen per maand”. Deze ‘relocatie’ verloopt moeizaam, omdat EU-landen te weinig animo tonen, maar ook omdat vluchtelingen zelf willen bepalen waar ze heen gaan en zich niet laten registreren. Bovendien lukt het ze in de praktijk niet om zich te registreren, omdat de Griekse immigratiediensten overbelast zijn. Bij grensplaats Idomeni kwam het tot schermutselingen. Volgens Avramopoulos is de situatie „helemaal niet goed”, maar hij wijt dit aan mensensmokkelaars „die migranten vertellen dat de grenzen misschien weer open gaan”. De Eurocommissaris sprak van een in zijn ogen onnodige „impasse”, omdat er dichtbij Idomeni een registratiecentrum is voor relocatie.

De Syriërs die nu vanuit Turkije naar Europa zijn gehaald, zijn een sigaar uit eigen doos

3. Het lot van niet-Syriërs

Syriërs hebben onder de Turkse wet al een speciale status. Maar voor niet-Syriërs is het een ander verhaal: niet-Europeanen kunnen in Turkije geen asielaanvraag doen, omdat het land een geografische beperking heeft op het VN-vluchtelingenverdrag. De EU verwacht dat Turkije nu zijn wetgeving aanpast om het akkoord alsnog juridisch sluitend te maken. Zo is dat ook afgesproken. Maar of dat gebeurt, blijft onduidelijk. De Commissie zei woensdag dat de discussie hierover „gaande” is, ingewijden claimen dat het probleem „binnen een paar weken” is opgelost. Ook zijn er verhalen dat Turkije niet-Syriërs zonder noemenswaardige procedure terugstuurt naar hun land. Turkije zet al jaren mensen uit naar onder meer Pakistan. En veel van die mensen krijgen amper of geen juridische bijstand. Tot nu toe maakten slechts weinigen in Europa zich daar druk om. De 316 migranten – vooral mensen uit Pakistan en Afghanistan – die twee weken geleden naar Turkije terugkwamen zijn overgebracht naar het uitzetcentrum Pehlivankoy, dichtbij de grens met Bulgarije. Mensenrechtenorganisaties hebben geen toegang. Dat geldt ook voor VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. „We zijn nog niet in het centrum geweest en bespreken nu de voorwaarden voor toegang met de autoriteiten,” schrijft UNHCR-woordvoerder Selin Unal in antwoord op vragen.

4. De kleine luchtbrug vanuit Turkije

Een dag nadat de eerste mensen naar Turkije werden teruggestuurd, werden 79 Syrische vluchtelingen naar onder meer Duitsland, Nederland en Finland gevlogen (intussen zijn dat er 103). Dat was bedoeld als een gebaar van goede wil. In het akkoord staat dat Europa een Syriër opneemt voor iedere Syriër die het, vanuit Griekenland, terugstuurt. Nu ‘nam’ Europa 103 mensen, zonder dat Syriërs waren teruggestuurd. Of was het een sigaar uit eigen doos? Deze mensen zouden al komen als onderdeel van bestaande herhuisvesting-plannen van de UNHCR. EU-landen zegden in juli 2015 toe 22.000 vluchtelingen over te nemen van de landen rond Syrië. Daarvan zijn er tot dusverre 5.677 geherhuisvest. De procedure verloopt zo traag dat een aanzienlijk deel van de wachtenden het na een paar jaar opgeven en alsnog proberen illegaal een ander land te bereiken. Om het gebaar te kunnen maken werden drie weken geleden vanuit Nederland vijftien medewerkers van de IND, COA, politie (AVIM), Marechaussee en een arts ingevlogen. Zij namen op de Nederlandse ambassade in Ankara de benodigde laatste interviews af met de vluchtelingen, die door de UNHCR waren voorgedragen. Maar zo gaat het dus normaliter niet. Volgens Sgdd-Asam, een gerenommeerde vluchtelingenorganisatie, staan er in Turkije momenteel bijna 600.000 vluchtelingen op de nominatie voor hervestiging. Ongeveer de helft daarvan komt uit Syrië.

5. De grote luchtbrug vanuit Turkije

EU-leiders beloofden Turkije medio maart om een ‘Voluntary Humanitarian Admission Scheme’ te ‘activeren’, zodra de aantallen vluchtelingen wezenlijk afnemen. Een grote luchtbrug dus, om Turkije te ontlasten, maar ook om vluchtelingen definitief uit de greep van smokkelaars te halen. Een coalitie van zeven landen waaronder Duitsland en Nederland is bereid het voortouw te nemen. Ambtenaren van die landen bespreken in Ankara op dit moment hoe die luchtbrug eruit moet gaan zien, maar de verwachting is dat de grote luchtbrug pas echt in beeld komt als de kleine (waaraan een maximum zit van 72.000 mensen) is ‘opgesoupeerd’. In het huidige tempo duurt dat ongeveer tien jaar. De UNHCR zal daarbij waarschijnlijk een ondergeschikte rol spelen. Ten eerste omdat het net als andere hulporganisaties grote bezwaren heeft tegen de Turkije-deal. Ten tweede heeft de VN niet genoeg mensen voor zo’n grote operatie. In de praktijk zal de Turkse migratiedienst DGMM daarom mensen voordragen, in overleg met migratiespecialisten van EU-landen. Daarbij is het wel de bedoeling dat dezelfde ‘kwetsbaarheidscriteria’ worden gehanteerd als die van de VN.

6. Turkse dreigementen

Onderdeel van de deal is dat de EU de visa-vereisten voor Turkse burgers schrapt, een lange, oude wens van de Turkse regering. Afgesproken is dat dit in juni gaat gebeuren, op voorwaarde dat Turkije aan alle 72 eisen voldoet die de EU stelt voor visa-liberalisatie, zoals biometrische paspoorten en een goed functionerende douane. Maar de Turkse regering suggereerde deze week dat het hoe dan ook wil dat de visa-vereisten komen te vervallen in juni en dat de migratie-deal anders klapt. ,,Als de EU niet de nodige stappen neemt, is het ondenkbaar dat Turkije dat wel doet”, aldus premier Davutoglu. Avramopoulos zei woensdag dat dit ten onrechte is opgevat als ‘dreigement’ en dat Turkije precies weet wat het te doen staat. „Het is glashelder: geen visa als alle eisen niet zijn vervuld.” Turkije voldoet nu aan ongeveer 35 van de eisen.