VS en Saoedi’s delen geen waarden, alleen belangen

Obama in Riad De Amerikaanse president bezoekt deze woensdag Saoedi-Arabië op een precair moment.

Obama tijdens een eerder bezoek aan Saoedi-Arabië, in 2014. Foto Kevin Lamarque/Reuters

Je zou denken dat het een pijnlijke ontmoeting wordt, deze woensdag, tussen de Amerikaanse president Obama en de Saoedische koning Salman bin Abdelaziz Al Saud. Nog geen maand geleden liet de president in een lang, geruchtmakend interview in tijdschrift The Atlantic zijn irritatie over het Midden-Oosten schijnbaar de vrije loop. Obama sprak laatdunkend over ‘gratis meelifters’, free-riders, landen als Saoedi-Arabië en andere Golfstaten, die hem ‘ergeren’ omdat ze de VS in de brandhaarden Libië, Syrië en Irak en in de strijd tegen IS de kastanjes uit het vuur laten halen.

Obama zei ook dat hij vindt dat Saoedi-Arabië moet leren het Midden-Oosten te delen met zijn aartsvijand Iran, „in een soort koude vrede”. Obama, schrijft de auteur van het stuk, Jeffrey Goldberg, zette al kanttekeningen bij de Amerikaanse relatie met de „zogenaamde bondgenoot” Saoedi-Arabië in een speech in 2002, toen hij nog lang geen president was. Nu is de president „duidelijk geïrriteerd dat de orthodoxie van de buitenlandpolitiek hem dwingt om Saoedi-Arabië als een bondgenoot te zien.”

De Saoedische prins Turki al-Faisal, voormalig hoofd van de geheime dienst en oud-ambassadeur in de VS, sloeg terug met een fel stuk op de website Arab News. „Nee, meneer Obama. We zijn geen free-riders”, zo stak hij van wal, om daarna op te sommen hoe goed de Saoediërs met de Amerikanen samenwerken in de strijd tegen IS.

„Nu maakt u de zaak erger door ons te zeggen dat we onze wereld moeten delen met Iran.”

Houdbaarheidsdatum

Nadert het al decennia stabiele strategische pact tussen de VS en Saoedi-Arabië zijn houdbaarheidsdatum? Wie de retoriek en de recente geschiedenis waarneemt, zou het wel denken. Seismische krachten duwen de twee landen immers uiteen. De Saoediërs verbijten zich over het nucleair akkoord dat onder leiding van de VS met hun shi’itische aartsvijand en rivaliserende regionale grootmacht Iran tot stand kwam. Ze vonden het niks dat Obama in 2013 besloot geen luchtaanvallen op het regime van de Syrische president Assad te beginnen, nadat hij eerst had gezegd dat het gebruik van gifgas ‘een rode lijn’ zou zijn. Het zinde ze al niet dat Obama in 2011 de kant koos van het Egyptische volk toen dat tijdens de Arabische Lente in opstand kwam tegen dictator Mubarak.

Geholpen door de Amerikaanse boom in schalieolie en de lage olieprijs heeft Obama een terugtrekkende beweging uit het Midden-Oosten gemaakt. Ondertussen manifesteren de Saoediërs zich, vooral sinds het aantreden van de nieuwe koning Salman begin 2015 juist nadrukkelijker als regionale grootmacht. De wapenimport steeg tot recordhoogte, op eigen houtje werd de oorlog in Jemen begonnen, de banden met Egypte worden aangehaald. „De betrekkingen met de VS gaan een nieuwe fase in, waarin de meningsverschillen toenemen, maar de partijen op een gelijker niveau staan”, schreef de Saoedische zakenman Abdulaziz Sager, hoofd van het in Dubai gevestigde Gulf Research Center, in Arab News.

Maar terwijl het koningshuis naar buiten toe krachtig optreedt, staat het binnenshuis onder toenemende druk. De reserves gaan er met alle defensiekosten en de lage olieprijs snel doorheen. Een derde van Saoedische jongeren is werkeloos.

Geen liefde verloren

Toch is het een vergissing te denken dat er geen liefde verloren gaat tussen deze president en Saoedi-Arabië, zegt Bruce Riedel in een telefoongesprek. Hij werkte jaren voor de CIA in het Midden-Oosten, was onder vier presidenten lid van de Nationale Veiligheidsraad en werkt nu bij denktank Brookings.

„Obama is een bijzondere president, in die zin dat hij, zeker tegen het eind van zijn presidentschap, van zijn hart geen moordkuil maakt. Maar wie naar zijn beleid kijkt, ziet dat er onder hem in de relatie tussen de VS en Saoedi-Arabië weinig tot niets veranderd is.”

Zo leverden de VS onder Obama voor bijna 100 miljard dollar wapens aan de Saoediërs, meer dan onder George W. Bush. Dat de geleverde bommen worden afgeworpen boven Jemen, zonder veel consideratie voor de bevolking, is daarbij voor het Witte Huis geen bezwaar. En toen de Saoediërs begin dit jaar de prominente shi’itische geestelijke Nim al Nimr executeerden, kwam er uit Washington geen scherpe veroordeling.

„De regeringen van de VS en Saoedi-Arabië delen grote strategische belangen, en bijna geen enkele waarde”, legt Riedel uit. „Op één belangrijke waarde na: de stabiliteit in het Midden-Oosten gaat boven mensenrechten. Dat fundament van hun lange, nauwe relatie blijft onveranderd. Er is voor de Saoediërs noch voor de VS een alternatief.”

Wat wel verandert, zegt Riedel, is de westerse publieke kritiek op Saoedi-Arabië. De vele burgerdoden in Jemen en de opkomst van IS, dat wel gezien wordt als de tovenaarsleerling van Saoedi-Arabië, maken dat kritiek op het land zowel in Europa als in Washington tot in de politiek resoneert. Zo nam het Europees parlement onlangs een resolutie aan die opriep tot een wapenembargo. En in het Amerikaanse Congres liggen momenteel twee kritische wetsvoorstellen over Saoedi-Arabië op tafel.

Wapenexport bemoeilijken

Eén voorstel wil de wapenexporten naar de Saoediërs aan meer voorwaarden binden. Het andere wil mogelijk maken dat de families van slachtoffers van de aanslagen op het World Trade Center het Saoedische koningshuis kunnen aanklagen. Vijftien van de negentien kapers waren immers Saoediërs.

Riedel: „Geen van beide voorstellen gaat het halen. Maar dát ze er liggen, is heel opmerkelijk. Het is de eerste keer in de geschiedenis dat een voorstel om de wapenverkoop aan Saoedi-Arabië te beteugelen het Amerikaanse Congres haalt. Net zoals het opmerkelijk is dat er artikelen verschijnen over de sterke Saoedische lobby in Washington, en dat zelfs The Economist zich afvraagt of de Amerikaans-Saoedische relatie anders moet. Alleen heeft dat allemaal nog geen invloed op het Amerikaanse beleid. Obama komt met zijn uitspraken tegemoet aan die binnenlandse kritiek, en de Saoediërs weten dat het spel zo gespeeld wordt. Zolang er achter de schermen maar niets verandert.”

Riedel verwacht niet dat de Amerikaanse houding onder een volgende president zal veranderen.

„Wat Trump zou doen, weet niemand. Maar waarschijnlijker is dat Hillary Clinton de volgende president wordt, en zij had als minister van Buitenlandse Zaken een uitstekende relatie met de Saoediërs.”