Recht & Onrecht

De Politiecolumn: Moet de agent gehoorzamen als de PVV het gezag vormt?

“Als ik mijn pet afzet moet je rennen”, zei de politieagent tegen Zoni Weisz op het station van Assen. Hij was daarheen gebracht omdat de goederentrein die van Westerbork op weg was naar Auschwitz daar zou stoppen.

Zijn ouders waren drie dagen eerder opgepakt bij de razzia op Roma en Sinti van 16 mei 1944 en naar Westerbork gebracht. Weisz was de dans ontsprongen, hij was niet thuis, maar werd later alsnog gepakt samen met de familie van zijn tante. Zoni was zeven jaar oud toen. De Nederlandse politie voerde de razzia van 16 mei uit. Toen de agent die hem en zijn tante in Assen op de goederentrein met mensen uit Westerbork moest zetten, zijn pet af nam, renden Zoni en tante en haar familie voor hun leven en ontsprongen de dans.

Binnen de Nederlandse politie is een paar jaar geleden een discussie gevoerd over de term “waardengedreven”. De politie en politiemensen moeten zich laten leiden door de waarden die in de Grondwet zijn opgesomd, de waarden van de rechtsstaat, meer dan door de ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag. De grondwet als moreel kompas voor politiemensen. Een principiële orientatie. Hij is ook weer gedoofd, die discussie, maar de sintels branden nog. Af en toe vlammen ze op. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand zich de vraag stelt hoe het gaat met de rechtshandhaving wanneer de PVV bij de volgende verkiezingen de grootste partij wordt en mee gaan doen met een regering. Dat scenario is niet ondenkbeeldig. We hadden in 2010 al eens een gedoogconstructie waarbij de leider van het CDA met tranen in de ogen de steun van het congres kreeg voor de deelname van de PVV aan de regering. Hirsch Ballin trok zich boos terug uit zijn partij, waardengedreven. We hebben aan het gedogen de dierenpolitie overgehouden.

De eerste peilingen in 2016 voor de komende Tweede Kamerverkiezingen gaven de PVV een zetelaantal van tussen 30 en 40, veruit de grootste politieke formatie in de peiling. Wanneer die werkelijkheid worden en dat is niet gezegd maar zeker mogeljjk, wordt de deelname van de PVV aan een regering een reële mogelijkheid. Hoe gaat het dan met artikel 1 van de Grondwet, het artikel dat zo trots in de hal van een aantal politiebureau’s prijkt?

Het is een actuele vraag, maar ook een oude. Hij deed me denken aan zaterdagavond 3 juni 1985 toen Jan Wiarda de toenmalige hoofdcommissaris van Utrecht werd geïnterviewd door Wim Kayzer op Nederland 1. Wiarda zei daar dat zolang hij baas was in Utrecht, er geen razzia’s op vreemdelingen zouden worden gehouden in zijn stad. Eigen opvatting, eigen waarden gestoeld op de Grondwet. Waardering van sommigen was hun deel, maar het gaf ook gefronste wenkbrauwen: de politie is ondergeschikt aan het bevoegd gezag, haar past geen eigen waarden.

Welten, korpschef van Amsterdam Amstelland, een generatie later, meldde desgevraagd dat hij zich een boerkaverbod niet zag handhaven. Waardengedreven opnieuw, en opnieuw betwist door volksvertegenwoordigers: U voert slechts uit. De morele component is aan anderen. Dat nu geeft ook zorgen wanneer de conclusie van Gabriël van den Brink dat de morele kwaliteit van de politiek sterk is afgenomen, juist is.

Voor sommigen zal het een troost zijn dat politiemensen zeer gezagsgetrouw zijn. Ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag is deel van hun cultuur. Hirschman noemde dat loyaliteit in zijn klassiek geworden studie “Exit, voice and loyalty”. Werknemers kunnen een grote loyaliteit aan hun organisatie hebben, ook wanneer ze grote bezwaren krijgen tegen de diensten of producten ervan. Wanneer die loyaliteit te zeer op de proef gesteld, hebben ze twee mogelijkheden aldus Hirschman. Ze kunnen protesteren en proberen de koers van hun organisatie te beinvloeden: Wiarda en Welten deden dat. Bemoedigend vanuit een moreel perspectief.

Exit is de andere optie lastig als je werknemer bent; gedwongen of vrijwillig ontslag, geen recht op uitkering, dus een onzekere toekomst. Alleen wie een baangarantie heeft tot zijn pensioen verkleint zijn afhankelijkheid van het boven hem gestelde gezag. Anderen zitten dus in een nare positie wanneer hun loyaliteit te zeer op de proef wordt gesteld.

Voor mensen die geen exit en geen voice optie hebben, maar toch hun eigenwaarde wilden behouden is er een praktische oplossing: “Als ik mijn pet afzet moet je rennen”.

Piet van Reenen was politieman, onderzoeker, directeur van de Politieacademie en hoogleraar Politie en Mensenrechten. De Politiecolumn verschijnt wekelijks en wordt afwisselend geschreven door politiedeskundigen.